XJ 1386-08 JAARBOEK KONINKLIJKE AKADEMIE WETENSCHAPPEN GEVESTIGD CO CD I AMSTEKDAM, 1886. LIBRARY JSOW YORK BüTANiCAL OAKDËN ^>^^rë^i^^i?s^<^^i^?^'^=^<- AMSTERDAM, JOHANNES MULLER. INHOUD. Staat van de koninklijke akademie van "wetenschappen OP den 24sten april des jaars 1886 III. Alfabetische lijst der gewone leden, correspondenten in de overzeesche bezittingen van het rijk en buiten- landsche leden van de koninklijke akademie van we- tenschappen, sedert hare oprichting in 1851 .... x. Lijst der binnen- en buitenlandsche akademiën, geleerde genootschappen en instellingen, waarmede de konink- lijke akademie van wetenschappen door ruiling van uitgegeven werken in verbinding is xxiii. Reglement voor de koninklijke akademie van weten- schappen XXXVII. Reglement van Orde voor de Afdeeling Wis- en Natuur- kundige Wetenschappen XLIII. Reglement van Orde voor de Afdeeling Taal-, Letter-, Ge- schiedkundige en Wijsgeerige Wetenschappen LI. Bericht omtrent wijzigingen in de algemeene bepalingen van de reglementen van orde LXII. Brief van het Bestuur der Koninklijke Akademie van Weten- schappen aan de Leden derzelfde Akademie ..... LXIV. Vrijdom van Briefport LXV. Programma certaminis poetici ab Academia Regia Disciplinarum Nederlandica ex legato Hoeufftiano anno MDCCCLXXXVI indicti LXVI. Proces- verbaal van de vereenigde vergadering der beide apdeelingen van de koninklijke akademie van weten- schappen LXIX. Blsdt. Inleiding LXXI. Proces- Verbaal van de Vereeuigde Vergadering der beide Afdeclingcn van de Koninklijke Akademie van Wetenschap- pen, gehouden den 24sten April 1886 LXXIII. "Verslag van den staat en de werkzaamheden der Akademie aan Z. M. den Koning LXXIV. Rekening en Verantwoording van het door den Algemeenen Secretaris over het jaar 1885 — 1886 gehouden beheer . . XCIV. Rekening en Verantwoording van het door den Algemeenen Secretaris over het jaar 1885 — 1886 gehouden beheer van het legaat Hoeufft C. Rekening en Verantwoording van liet door den Algemeenen Secretaris over het jaar 1885 — 1886 gehouden beheer van het ïonds voor de Leeuwenhoek-Medaille Cl. Memorie van Toelichting bij de Rekening en Verantwoording van den Algemeenen Secretaris Cl. Verslag over het gehouden beheer CIII. Begrooting van Inkomsten en Uitgaven, gaande van 1° April 1886 tot uit". Maart 1887 CV. Verslag aangaande de Boekerij en het Munt- en Penning- kabinet CVl. Overgang van den voorrang der Akademie op de Afdeeling voor de Taal-, Letter-, Geschiedkundige en Wijsgeerige Wetenschappen CIX. Levensbericht van W. J. A. Jonckbloet, door H. E. Moltzer. 1 . Levensschets van Dr. J. H. Holwekda, door W. H. van de Sande Bakhuyzen 71. Levensbericht van Aem. W. Wybbands, door J. G. R. Acquoy. 95. ]Sr A A M L IJ S T DER GEWONE LEDEN, CORRESPONDENTEN IN DE OVERZEESCIIE BEZITTINGEN VAN HET KIJK EN BUITENLANDSCHE LEDEN VAN DE KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN. Jaarboik 1886. A STAAT VAN DE KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN OP DEN 24sten aPEIL DES JAARS 1886. BESTUUR DER AKADEMIE gedurende het Akademiejaar van 24 April 188G tot 23 April 1887. ALGEMEENE VOORZITTER, C. W. OPZOOMER. ALGEMEENE SECRETARIS, C. A. J. A. OUDEMANS. Afdeelivg voor de Taal-, Letter-, Geschiedkundige en Wijsgeerige Wetenscliappen. VOORZITTER, C. W. OPZOOMER. ONDER- VOORZITTER, S. A. NABER. SECRETARIS, J. C. G. BOOT. Af deeling voor de Wis- en Natuurkundige Wetenschappen. VOORZITTER, C. H. D. BUYS BALLOT. ONDER- VOORZITTER, J. D. VAN DER WAALS. SECRETARIS, C. A. J. A. OUDEMANS. A* IV Afdeeling voor de Taal-, Letter-, GescJiiedkundige en Wijsgeeriije Wetensch appen. Gewone Leden. M. DE VRiKS, te Leiden. c. w. opzooMEK, te ütrecJit. G. DE vuiES AZN., te 's Grüvenhüge. K. j. FRUiN, te Ljeiden. B. J. LiNTELO DE GEER, te Utrecht. A. KUENEN, te Ljeiden. 3. KAPPEYNE VAN DE COPPELLO, te 's Gravetihage. D. HARTING, te Enhhuizen. s. VISSERING, te 's Gravenhage. j. p. six, te Amsterdam. s. A. NABER, te Amsterdam. c. M. FRANCKEN, te Utrecht. s. HOEKSTRA BZN., te A7nsterdam. H. KERN, te Leiden. j. T. BüYS, te Leiden. R. T. H. p. L. A. VAN BONEVAL PAURE, te Leiden. B. H. c. K. VAN DER wiJCK, te Groningen. M. J. DE GOEJE, te Leiden. H. VAN HERWERDEN, te Utrecht. c. vosMAER, te 's Gravenhage. j. p. N. LAND, te Leiden. j. G. DE HOOP scHEFFER, te Amsterdam. ïH. JORissEN, te Amsterdam. M, F. A, G. CAMPBELL, te 's Gravenhage. p. DE JONG, te Utrecht. j. G. R. ACQUOY, te Ljeiden. p. j. cosiJN, te Leiden. H. p. G. QUACK, te Amsterdam. A. A. DE PiNTO, te 's Gravenliage. T. M. c. ASSER, te Amsterdam. j. HABETS, te MaastricJit. AV. PLEITTE, te Leiden. M. s. POLS, te Utrecht. c. BELLAAR SPRUYT, te Amsterdam. c. p. TiELE, te Leiden. j. A. "wijNNE, te Utrecht. B. F. MATTHES, te 's Graveuhage. W. H. VAN DE SANDE BAKHUYZEN, te Utrecht. j. VERDAM, te Amsterdam. N. G. PIERSON, te Amsterdam. j. DE LOUTER, te Utrecht. AEM. w. wijBRANDS, te Leiden. H. E. MOLTZER, te Utrecht. B. SYMONS, te Groningen. A. D. LOMAN, te Amsterdam. j. J. coRNELissEN, te Loeiden. s. MULLER FZN., te Utrecht. s. j. rocKEMA ANDREAE, te Leiden. A. PIERSON, te Amsterdam. Rustende Leden. L. A. J. w. SLOET, te Arnhem. L. PH. c. VAN DEN BERGH, te 's Gravenhage. c. LEEMANS, te Leiden. w. j. KNOOP, te 's Gravenhage. j. DiRKS, te Leeuwarden. J. c. G. BOOT, te Amsterdam. w. G. BRiLL, te Utrecht. TH. BORRET, te Bergen. N. BEETs, te Utrecht. p. j. VETH, te Arnhem. j. DE WAL, te Deventer. VI Correspondenten in de overzeesche bezittingen van het Rgk. j. A. VAN DER ciiiJS, te Batavia. II. NEUBllONNER VAN DER TX^UK, Op Bali. K. F. HOLLE, te Garoet {Preanger Regentsch.). L. y^\ c. VAN DEN BERGH, te Batavia. A. w. p. VERKERK PisïORiüs, te Buitenzorg. "\v. p. GROENEVELDT, te Batavia. j. w. IJZERMAN, te Djocjocarta. j Buitenlandsche Leden. H. L. FLEiscHER, te Leipzig. j. N. MADViG, te Kopenhagen. A. R. RANGABÉ, te Athene. TH. MOMMSEN, te Berlijn. H. c. RAWLiNSON, te LoncUn. V. DURUY, te Parijs. A. RÉviLLE, te Parijs. R. voN JHERiNG, te Göltingeu. MAX MULLER, te Oxford. G. B. DE Rossi, te Rome. T. NÖLDEKE, te Straatsburg. D. CARüTTi, te Rome. w. STUDEMUND, te Breslau. B, wiNDSCHEiD, te Leipzig. r. IMHOOF BLUMER, te Winterthur. p. WILLEMS, te Leuven. JOH. FRANCK, te Bo7in. A. NAUCK, te St. Petersburg. CH. SCHEPER, te Parijs. VII Afdeeling voor de Wis- en Naiaurkandige Wetenscliappen. Gewone Leden. F. c. DONDERS, te Utrecht. c. H. ü. BUYS BALLOT, te Utreclit. j. A. c. ouDEMANs, te Utrecht. D. BiERENs DE HAAN, te Leiden. M. c. VERLOREN, op Schothorst bij Amersfoort. c. A. j. A. OUDEMANS, te Amsterdam. p. M. BRUTEL DE LA RiviÈRE, te Bennekom. j. BOSSCHA, te Haarlem. N. w. p. RAUWENHOFF, te Utrecht. G. VAN DiESEN, te 's Gravcnltage. w. KOSTER, te Utrecht. G. F. W. BAEHR, te Delft. w. F. R. suRTNGAR, te Leiden. A. C. OUDEMANS JR., te Delft. c. H. c. GRiNwis, te Utrecht. TH. w. ENGELMANN, te Utrecht. 3. ZEEMAN, te Amsterdam. H, G. VAN DE SANDE BAKHUYZEN, te LjCiden. j. M. VAN BEMMELEN, te Leiden. c. K. HOFFMANN, te Leiden. T. ZAAIJER, te Leiden. T. PLACE, te Amsterdam. TH. H. MAC GiLLAVRY, te Leiden. j. w. GUNNING, te Amsterdam. F. j. VAN DEN BERG, te Rotterdam. j. D. VAN DER WAALS, te Amsterdam. ED. MULDER, te Utrecht. vin H. c. DiBBiTS, te Utrecht. TH. H. BEHRENS, te Ve/ft. H. DE VRIES, te Amsterdam. A. P. N. FRANCiiiMONT, te Leiden. N. T. MicHAËLis, te '« Gravenhage. M. TREUB, tijdelijk te Buitenzorg op Java. B. j. STOKVIS, te Amsterdam. ('H. M. scHOLS, te Delft. D. j. KORTEWEG, te Amsterdam. H. A. LORENTz, te Leiden. A. D. VAN RIEMSDIJK, te Utrecht. M. FÜRBRINGER, te Amsterdam. H. KAMERLiNGH ONNEs, te Leiden. A. A. w. HUBRECHT, te Utrecht. p. p. c. HOEK, te loeiden. M. W. BEIJERINCK, te Delft. K. MARTIN, te Leiden. 3. H. VAN 't hoff, te Amsterdam. c. A. PEKELHARING, te Utrecht. p. H. SCHOUÏE, te Groningen. j. forster, te Amsterdam. Rustende Leden. j. R. T. ortt, te 's Gravenhage. p. L. RIJKE, te Leiden. A. w. M. VAN HASSELT, te '5 Gravenhage. c. M. VAN DER SANDE LACOSTE, te Amsterdam. IX Correspondenten in de overzeesche bezittingen van liet Rijk. u. D, M. VERBEEK, te Buitenzorg op Java. c. L. VAN DEii BURG, te Batavia. c. PH. SLUITER, te Batavia. w. BURCK, te Buitenzorg op Java. j. p. VAN UER STOK, te Batavia. R. FENNEMA, te Buitenzorg op Java. Buitenlandsche Leden^ R. OUEN, te Londen. p. j. VAN BENEDEN, te Leuven. G. B. AiRY, te Greenwich. H. HELMHOLTZ, te Berlijn. A. w. HOFMANN, te Berlijn. R. viRCHOW, te Berlijn. w. WEBER, te Göttingen. wiLLiAM THOMSON, te Glasgow. OTTO STRUVE, te St. Petersburg. A. DE CANDOLLE, te Gcnève. M. BERTHELOT, te Parijs. L. CREMONA, te Rome. E. DU Bois REYMOND, te Berlijn. L. PASTEUR, te Parijs. G. R. KiRCHHOFF, te Berlijn. H. GYLDEN, te Stockholm. j. D. HOOKER, te Londen. j. voN SACHS, te Würzburg. R. CLAUSius, te Bonn. c. GEGENBAUR, te Heidelberg, ALFABETISCHE LIJST GEWOiNE LEDEN, COREESPONDE NTEN IN DE OVERZEESCHE BEZITTINGEN VAN HET RIJK BUITENLANDSCHE LEDEN VAN DE KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN, SEDERT HARE OPRICHTING IN 1851. De letter L. beteekent gewoon Lid. De letter C. beteekent Correspondent. De letters B. L. beteekenen Buitenlandscli Lid. De letters R. L. beteekenen Rustend Lid. De letters a. N. beteekenen Afdeeling Natuurkunde. De letters a. L. beteekenen Afdeeling Letterkunde. Ackersdijk, (J.) te UtrecJd, L. a. L. 23 Febr. 1855. E. L. 1861. Overl. 13 Juli 1861. Acquoy, (J. G. R.) te Leiden, L. a. L. 19 April 1877. Airy, (G. B.) te GreenwicJi, B. L. a. N. 4 Mei 1859. Arago, (D. F. J.) te Parijs, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 2 Oct. 1853. Assen, (C. J. van) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. R. L. 1858. Overl. 13 Sept. 1859. Asser, (T. M. C.) te Amsterdam, L. a. L. 21 Mei 1880. B. Baehr, (G. F. W.) te Delft, Ij. a. N. 5 Mei 1867. Baar, (K. E. von) te Borpat, B. L.a.N. 4 Mei 1875. Overl. 28 Nov. 1876. XI Bake, (J.) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. K. L. 1858. Overl. 26 Maart 1864. Bakhuyzen, (II. G. van de Sande) te Leiden, L. a. N. 11 Mei 1872. Bakhuyzen, (W. H. van de Sande) te Utrecht, L. a. L. 27 April 1883, Baumhauer, (E. H. von) te Haar- Bischoff, (T. L. W. von) te Mün- chen, B. L. a. N. 8 Mei 1878. Overl. Dec. 1882. BIceker, (P.) te 'sGravenhac/e, C. a. N. 6 April 1855. L. a. N. 5 Mei 1862. Overl. 24 Jan. 1878. Blume, (C. L.) te Leiden, L. a. lem, L. a. N. 1 Mei 1858. Overl. N. 6 April 1855. Overl. 3 "Febr. 18 Jan. 1885 Becquerel, f A. C.) te Parijs, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 19 Jan. 1878. Beek, (A. van) te Utrecht, L. a. N. 26 Oct. 1851. E. L. 20 Sept. 1852. Overl. 7 Jan. 1856. Beets, (N.) te Utrecht, L. a. L. 4 Mei 1859. E. L. 13 Sept. 1884. Behrens, (Th. li.) te Delft, L. a. N. 8 Mei 1878. Bemmelen, (J. M. van) te Leiden, L. a. N. 10 Mei 1873. Beneden, (P. J. van) te Leuven, B. L. a. N. 4 Mei 1859. Berg, (F. J. van den) te Rotter- dam, L. a. N. 4 Mei 1875. Berg, (L. W. C, van den) te Ba- tavia, C. a. L. 19 Mei 1876. Bergh, (L. Ph. C. van den) te '5 Gravenhage, L. a. L. 24 Maart 1855. E. L. April 1876. Berghaus, (H. K. W.) te Stettin, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 17 Febr. 1884. Bergsma, (P. A.) te Batavia, C. a. N. 11 Mei 1872. Overl. 1 Mei 1882. Bernelot Moens, (J. C.) tijdelijk te Haarlem, C. a. N. 8 Mei 1878. Gedefimgeerd 1 Aug. 1885. Berthelot, (M.) te Parijs, B. L. a. N. 10 Mei 1881. Beijerinck, (M. W.) te Delft, L. a. N. 6 Mei 1884. 1862. Bluutschli, (J, C.) te Heidelherg, B. L. a. L. 29 April 1875. Overl. 21 Oct. 1881. Boogaard, (J. A.) te Leiden, L. a. N. 8 Mei 1865. Overl. 2 Juni 1877. Bois Eeymond, (E. du) te Berlijn, B. L. a. N. 27 April 1883. Boot, (J. C. G.) te Amsterdam, L. a. L. 2 Mei 1857. E. L. 17 Aug. 1881. Borret, (Th.) te Bergen, L. a. L. 8 Mei 1865. E. L. 9 Oct. 1882. Bosch, (E. B. van den) te Ooes, L. a. N. 2 Mei 1857. Overl. 18 Jan. 1862. Bosquet, (J. H. A.) te Maastricht, L. a. N. 5 Mei 1856. Overl. 28 Juni 1880. Bosscha, (J.) te ^s Gravenhage, L. a. L. 23 Febr. 1855. E. L. 1867. Overl. 9 Dec. 1874. Bosscha, (J.) te Haarlem, L. a. N. 1 Mei 1863. Brants, (A.) op de Joppe bij Gor- sel, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 27 Nov. 1862. Breda, (J. G. S. van) te Haarlem, L. a. N. 26 Oct. 1851. E. L. Oct. 1858. Overl. 2 Sept. 1867. Brill, (W. G.) te Utrecht, L. a. L. 24 Maart 1885. E. L. 10 Oct. 1881. XII Brink, (R. C. Bakhuizen van deu)l te 's Gravenhage, L. a. L. 23 Febr. 1855. Overl. 15 Juli 1805. Brown, (R.) te Londen, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 10 Juui 1858. Brumund, (J. F. G.) te Batavia, C. a. L. 19 April 1855. Overl. 12 Maart 18G3. Brutel de la Rivière, (P. M.) te Bennckom, L. a. N. 8 Mei 1860. Bunsen, (K. J. vod) te Bonn, B. L. a. L. 4 Mei 1859. Overl. 28 Nov. 1860. Burg, (C. L. van der) te Batavia, C. a. N. 27 April 1883. Buys, (J. T.) te Leiden, L. a. L. 5 Mei 1867. Buys Ballot, (C. H. D.) te Utrecht, L. a. N. 6 April 1855. Buysing, (D. J. Storm) te 's Gra- venhage, L. a. N. 26 Oct. 1851. E. L. 27 Maart 1869. Overl. 16 Aug. 1870. C. Campbell, (M. F. A. G.) te 's Gra- venhage, L. a. L. 29 April 1875. Candoile, (A. de) te Genève, B. L. a. N. 8 Mei 1878. Carutti, (D.) te Rome, B. L. a. L. 8 Mei 1878. Chabas, (F. C.) te Chdlons sur Saone, B. L. a. L. 8 Mei 1865. Overl. 17 Mei 1882. Chevalier, (Michel) te Parijs, B. L. a. L. 19 April 1855. Overl. 28 Nov. 1879. Chys, (J. A. van der) te Batavia, C. a. L. 5 Mei 1867. Clausius, (R.) te Bonn, B. L. a. N. 14 Mei 1886. Clerk Maxwell, (J.) te Cambridge, B. L. a. N. 16 Mei 1877. Overl. 7 Nov. 1879. Cobet, (C. G.) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. Bed. 8 Sept. 1856. Cjnestabilo, (G.) te Perugia, B. L. a. L. 7 Mei 1861. Overl. 21 Juli 1877. Conrad, (F. W.) te 'sfiravenhage, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 1 Febr. 1879. Cornelissen, (J. J.) te Leiden, L. a. L. 6 Md 1885. Cosijn, (P. J.) te Leiden, L. a. L. 19 April 1877. Cremona, (L.) te Rome, B. L. a. N. 10 Mei 1881. D. Darwin, (Chs.) te Down, Becken- ham. Kent, B. L. a. N. 11 Mei 1872. Overl. 21 April 1882. David, (J. B.) te Leuven, B. L. a. L. 5 Mei 1862. Overl. 24 Maart 1866. Delprat, (G. H. M.) te Rotterdam, L. a. L. 24 Maart 1855. R. L. 1861. Overl. 4 Jan. 1871. Delprat, (J. P.) te '« Gravenhage, L. a, N. 26 Oct. 1851, R. L. 1863. Overl. 14 Mei 1880. Dibbits, (H. C.) te Utrecht, L. a. N. 16 Mei 1877. XIII Diesen, (G. van) te 's Gravenhage, L. a. N. 7 Mei 1866. Dirks, (J.) te Leeuwarden, L. a. L. 5 Mei 1856. E. L. 19 Juni 18S1. Donders, (F. C.) te Utrecht, L. a. N. 26 Oct. 1851. Dove, (H. W.) te Berlijn, B. L. a. N. 7 Mei 1861. Overl. 4 April 1879. Dozy, (F.) te Leiden, L. a. N. 27 Oct. 1851. Overl. 7 Oct. 1856. Dozy, (E,. P. A.) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. Overl. 29 April 1883. Duraas, (J. B.) te Parijs, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 11 April 1884. Dumontier, (F. A. C.) te Parama- ribo, C. a. N. 4 Mei 1859. Bed. 8 Aug. 1860. Duriiy, (V.) te Parijs, B. L. a. L. 5 Mei 1867. Dijk, (C. M. van) te ütrecJd, L. a. N. 26 Oct. 1851. Bed. 21 Maart 1853. E. Elias, (P.) te 's Gravenhage, L, a. 1 Erraerins, (.T. W.) te Groningen, N. 2 Mei 1857. K. L. 26 Sept. 1874. Overl. 22 Febr. 1878. Engelniann, (Th. W.) te Utrecht, L. a. N. 12 Mei 1870. Ermerins, (F. Z.) te Groningen, L. a. N. 6 April 1855. Overl. 22 Mei 1871. 26 Oct. 1851. E. L. 1868. Overl. 2 Maart L. a. N 19 Febr 1869. d'Espine, (Baron A.) te Jix, in Savoye, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 7 April 1853. F. Faraday, (M.) te Londen, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 25 Aug. 1867. Faure, (E. T. H. P. L. A. van Boneval) te Leiden, L. a. L. 2 Mei 1868. Fennema, (E.) te Buitenzorg, C. L. a. N. 14 Mei 1886. Fleischer, (H. L.) te Leipzig, B. L. a. L. 19 April 1855. Focke, (H. C.) te Paramaribo, C. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 29 Juni 1856. Fockema Andreae, (S. J.) te Leiden, L. a. L. 23 April 1886. Forster, (J.) te Amsterdam, li. a. N. 14 Mei 1886. Fraiichimont, (A. P. N.) te Leiden, L. a. N. 8 Mei 1879. Franck, (Jos.) te Bonn, B. L. a. L. 6 Mei 1855. Francken, (C. M.) te Utrecht, L. a. L. 8 Mei 1865. Fremery, (F. J. J. de) te Utrecht, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 7 Sept. 1855. Friederich, (E. H. Th.) te Batavia C. a. L. 1 Mei 1858. Gedefun- geerd 1871. Fruin, (J. A.) te Utrecht, L. a. L. XIV 5 Mei 1867. Overl. 1 Nov. 1884. Fruin, (R. J.) te Leiden, L, a. 4 Mei 1859. L. Fürbringer, (M.) te Amsterdam, L. a. N. 16 Mei 1882. G. Gachard, (L. P.) te Brussel, B. L. a. L. 19 April 1855. Overl. 1 Dec. 1885. Gauss, (C. F.) te Gutt'mgen, B. L. a. ï^. 26 Oct. 1851. Overl. 23 Febr. 1855. Geer, (B. J. Lintelo de) te Utrecht, L. a. L. 4 Mei 1859. Gegenbaur, (C.) te Heidelberg, B. L. a. N. 14 Mei 1886. Geuns, (J. van) te Amsterdam, L. a. N. 26 Oct. 1851. E. L. 1878. Overl. 5 Dec. 1880. Ghijben, (J. Badon) te Breda, L. a. N. 26 Oct. 1851. R. L. 30 Juni 1868. Overl. 31 Jan. 1870. Gillavry, (Th. H. Mac) te Leiden, L. a. N. 4 Mei 1875. Gilse, (J. van) te Amsterdam, L. a. L. 4 Mei 1859. Overl. 26 Mei 1859. Glavitnans, (C. J.) te Botterdatn, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 11 Aug. 1857. Godefroi, (M. H.) te'sGrave?i/iaffe, L. a. L. 2 Mei 1857. Overl. 25 Juni 1882. Goeje, (M. J. de) te Leiden, L. a. L. 3 Mei 1869. Gogh, (J. van) te Helvoort, L. a. N. 2 Mei 1857. Overl. 12 Auff. 1885. Göppert, (H. R.) te Breslau, B. L. a. N. 7 Mei 1861. Overl. 18 Mei 1884. Gorkona, (K. W. van) op Java, C. a. N. 11 Mei 1872. Gedefun- geerd 1 Juli 1880. Goudsrait, (J. E.) te Leiden, L. a. L. 5 Mei 1862. Overl. 17 Maart 1882. Greuve, (F. C. de) te Groningen, L. a. L. 23 Febr. 1855. R. L. 6 Dec. 1862. Overl. 28 April 1863. Grinwis, (C. H. C.) te Utrecht, L. a. N. 3 Mei 1869. Groen van Prinsterer, (G.) te 'sGra- venhage, L. a. L. 23 Febr. 1855. Bed. 27 April 1855. Groeneveldt, (W. P.) te Batavia, C. a. L. 16 April 1884. Grote, (G.) te Londen, B. L. a. L. 2 Mei 1857. Overl. 16 Juni 1871. Guizot, (F. P. G.) te Parijs, B. L. a. L. 19 April 1855. Overl. 12 Sept. 1874. Gunning, (J. W.) te Amsterdam, L. a. N. 4 Mei 1875. Gylden, (H.) te Stockholm, B. L. a. N. 6 Mei 1885. H. Haan, (D. Bierens de) te Leiden, U a, N, 5 Mei 1856, Haan, (W. de) te Haarlem, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl, 15 April 1855. XV Habets, (J.) te MaadricM, L. a. L. 21 Mei 1880. Halbertsma, (H. J.) te Leiden, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 22 Nov. 1865. Hall, (H. C. van) te Beek, in Gelderland, L. a. N. 26 Oct. 1851. E. L. 1871. Overl. 12 Jan. 1874. Hall, (J. van) te Utrecht, L. a. L- 24 Maart 1855. Overl. 19 Maart 1859. Harting, (D.) te EnkJiuizen, L. a. L. 8 Mei 1860. Harting, (P.) te Amersfoort, L. a. N. 26 Oct. 1851. K. L. 27 Maart 1882. Overl. 3 Dec. 1885. Hasselt, (A. W. M. van) te 's Gra- venhage, L. a. N. 5 Mei 1856. K. L. 9 Aug. 1884. Hasskarl, (.1. K.) te Batavia, C a. N. 6 April 1855. Gedefungeerd 1859. Helmholtz, (H.) te Berlijn, B. L. a. N. 4 Mei 1859. Henle, (F. G. J.) te Göttingen, B. L. a. N. 27 April 1883. Overl. 13 Mei 1885. Heremans, (J. T. J.) te Ge^it, B. L. a. L. 29 April 1875. Overl. 13 Maart 1884. Herklots, (J. A.) te Leiden, L. a. N. 2 Mei 1868. Overl. 3 Maart 1872. Herschel, (John. F. W.) te Londen, B. L. a. N. 1 Mei 1858. Overl. 11 Mei 1871. Herwerden, (H. van) te TJtrecJd, L. a. L. 12 Mei 1870. Heusde, (J. A. C. van) te 'sGra- venhage, L. a. L. 1 Mei 1858. Bed. 20 Febr. 1872. Heynsius, (A.) te Leiden, L. a. N. 12 Mei 1864. Overl. 4 Oct. 1885. Hoek, (M.) te Utrecht, L. a. N. 12 Mei 1864. Overl. 3 Sept. 1873. Hoek, (P. P. C.) te Leiden, L. a. N. 27 April 1883. Hoekstra Bz., (S.) te Amsterdam, L. a. L. 8 Mei 1865. Hoeven, (A. des Amorie van der) te Amsterdam, L. a. L. 23 Febr. 1855. Overl. 29 Juli 1855. Hoeven, (C. Pruys van der) te Leiden, L. a. N. 26 Oct. 1851. E. L. 13 Aug. 1862. Overl. 3 Dec. 1871. Hoeven, (J. van der) te Leiden, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 10 Maart 1868. Hoff, (J. H. van 't) te Amsterdam, L. a. N. 6 Mei 1885. Hoffmann, (C. K.) te Leiden, L. a. N. 4 Mei 1874. Hoifmann, (J.) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. K. L. 14 Febr. 1876. Overl. 19 Jan. 1878. Hoffmann von Fallersleben, (H.) Slot Corvey bij Höxter, B. L. n. L. 7 Mei 1866. Overl. 19 Jan. 1874. Hofman, (A. W.) te Berlijn, B. L. a. N. 4 Mei 1859. Holle, (K. F.) te Garoet op Java, C. a. L. 8 Mei 1869. Holtius, (C. A.) te Utrecht, L. a. L. 23 Febr. 1855. E. L. 1857. Overl. 29 Maart 1861. Holwerda, (J. H.) te Oegstgeest, L. a. L. 4 Mei L859. E. L. 8 Nov. 1875. Overl. 15 April. 1886. Horsfield, (Th.) te Londm, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 24 Juli 1859. XVI Hubrecht, (A. A. W.) te UtrecJd, L. a. N. 27 April 1883. HuUeman, (J. G.) te Leiden, L. a. L. 5 Mei 1856. Over). 29 Mei 1862. Humboldt, (A. von) te Berlijn, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Over). 6 Mei 1859. Imhoof Bluraer, (F.) te Winterthur, B. L. a. L. 28 April 1883. J. Janssen, (L. J. F) te Leiden, L. u. L. 23 Febr. 1855. Overl. 22 Juli 1869. Jhering, (R. von) te Göttingen, B. L. a. L. 4 Mei 1874. Jonckbloet, (W. J. A.) te 'sGra- venhage, L. a. L. 24 Maart 1855. Overl. 19 Oct. 1885. Jong, (P. de) te Utrecht, L. a. L. 29 April 1875. Jonge, (J. K. J. de) te 'sGraven- hage, L. a. L. 7 Mei 1866. Overl. 15 Maart 1880. Jorissen, (Th.) te Amsterdam, L. a. L. 4 Mei 1874. Julien, (S.) te Parijs, B. L. a. L. 2 Mei 1857. Overl. 15 Febr. 1873. Junghuhn, (F. W.) te Batavia, C. a. N. 6 April 1855. Overl. 24 April 1864. JuyuboU, (T. W. J.) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. Overl. 16 Sept. 1861. K. Kaiser, (F.) te Leiden, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 28 Juli 1872. Kappeyne van de Coppello, (J.) te 'sGravenhage, L. a. L. 8 Mei 1860. Karsten, (S.) te Utrecht, L. a. L. 23 Febr. 1855. Overl. 7 Mei 1864. Kemper, (J. de Bosch) te Amster- dam, L. a. L. 23 Febr. 1855. Bed. 26 April 1856. Kerckhoff, (P. J. van) te Utrecht, L. a. N. 5 Mei 1862. Overl. 20 Jan. 1876. Kerkwijk, (G. A. van) te 'sGra- venhage, L. a. N. 26 Oct. 1851. E. L. 25 Jan. 1868. Overl. 27 Febr. 1871. Kern, (H.) te Leiden, L. a. L. 7 Mei 1866. Kinder de Camarecq, (A. W.) op Java, C. a. L. 7 Mei 1866. Gedefungeerd 1871. Kirchhoff, (G. E.) te Berlijn, B. L. a. N. 6 Mei 1884. Kist, (N. C.) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. Overl. 21 Dec. 1859. Knoop, (W. J.) te 'sGravenhage, L. a. L. 2 Mei 1857. E. L. 10 Mei 1881. XVII Koenen, (H. J.) te JmsUmlam, L. a. L. 23 Maart 1855. E. L. 9 Maart 1874. Overl. 13 Oct. 187k Kolk, (J. L. C. Schroeder van der) te UtrecJd, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 2 Mei 1862. Korteweg, (Ü. J.) te Amsterdam, L. a. N. 10 Mei 1881. Koster, (W.) te Utrecht, L. a. N. 7 Mei 1866. Kiienen, (A.) te Leiden, L. a. L. 4 Mei 1859. Kun, (L. J. A. van der) te 's Gm- veiihat/e, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 26 Jar. 1864. L. Land, (J. P. N.) te Leiden, L. a. L. 11 Mei 1872. Lassen, (C.) te Jilonii, B. L. a. L. 4 Mei 1859. Overl. 8 Mei 1876. Leemans, (C.) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. K. L. 18 April 1S79. Lonnep, (.T. van) te Amsterdam, L. a. L. 23 Febr. 1855. Overl. 25 Aug. 1868. Lepsiiis, (C. R.) te Berlijn, B. L. a. L. 19 April 1855. Overl. 10 Juli 1884. Levyssohn Norman, (H. D.) te ta- tavia, C. a. L. 3 Mei 1869. (iledefungeerd 1884. Liebig, (J. von) te Miinchen, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 18 Maart 1873. Lindenau, (B. A. von) te Alten- hurg, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 21 Mei 1855. Lobatto, (R.) te Bdft, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 9 Febr. 1866. Lornan, (A. D.) te Am.sterdam., L. a. L. 6 Mei 1885. Lorentz, (H. A.) te Leiden, L. a. N. 10 Mei 1881. Louter, (J. de) te Utrecht, L. a. L. 28 April 1883. Lyell, (Chs.) te Londen, B. L. a. N. 11 Mei 1872. Overl. 23 Febr. 1875. M. Macaulay, (Th.Babington) te Camp- denhill bij Kensinfjlon, B. L. a. L. 19 April 1855. Overl. 28 D.C. 1859. ^Madvig, (J. N.) te Kopenhagen, B. L. a. L. 19 April 1855. Maier, (P. J.) te Batavia, C. a. N. 7 Mei 1861. Gedefangeerd 1878. Martin, (K.) te Leiden, L. a. N. 6 Mei 1884, Jaarboek 1886. Matthes, (B. F.) te 'sGravenhage, C. a. L. 7 Mei 1861. Gedefun- geerd 30 April 1881. L. a. L. 16 Mei 1882. Matthes, (C. J.) te Amsterdam, L. a. N. 26 Oct. 1851. R.L. Maart 1881. Overl. 8 Febr. 1882. Mees Az., (G.) te Rotterdam., L, a. L. 4 Mei 1859. R. L. 1872. Overl. 11 Jan. 1883. Mees, (R. A.) te Groningen, L. a. B XVIII N. 4 Mei 1874. Overl. 15 Febr. 188G Mees, (W. C.) te Jmsterdam, L. a. L. 1 Mei 185S. Overl. 24 Dec. 1884. Mesch, (A. H. van dor Boon) te Lelden, L. a. N. 20 Oct. 1851. E. L. 28 Maart 1874. Overl. 12 Aug. 1874. Michaëlis, (N. T.) te 's Gravenhage, L. a. N. 8 Mei 1879. Millies, (H. C.) Ie Utrecht, L. a. L. 5 Mei 1856. Overl. 26 Nov. 1868. Mihie Edwards, (H.) te Parijs, B. L. a. N. 5 Mei 1862. Overl. 29 Juli 1885. Miquel, (F. A. W.) te UtrecJd, L. a. N. 26 Oct. 1851. Bed. 26 Juni 1857. L. a. N. 8 Mei 1860. Overl. 23 Jan. 1871. Modderman, (A. E. J.) te 's Gra- venhage, L. a. L. 25 April 1881. Overl. 7 Aug. 1885. Mohl, (H. von) te Tkhlngen, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 1 April 1872. Moll, (W.) te Amsterdam, L. a. L. 24 Maart 1855. Overl. 16 Aug. 1879. Moltzer, (H. E.) te Utrecht, L. a. L. 6 Mei 1885. Mommsen, (Th.) te Berlijn, B. L. a. L. 4 Mei 1859. Motley, (J. L.) te Londen, B. L. a. L. 5 Mei 1862. Overl. 29 Mei 1877. Mulder, (Cl.) te Groningen, L. a. N. 26 Oct. 1851. E. L. 5 Oct. 1866. Overl. 4 Mei 1867. Mulder, (Ed.) te Utrecht, L. a. N. 4 Mei 1875. Mulder, (G. J.) te Bennekom, L. a. N. 26 Oct. 1851. E. L. 28 Nov. 1868. Overl. 18 April 1880. Muller, (M.) te Oxford, B. L. a. L. 4 Mei 1874. Muller Fzn., (S.) te Utrecht, L. a. L. 23 April 1886. N. Naber, (S. A.) te Amsterdam, L. a. L. 8 Mei 1865. Nauck, (A.) te 8t. Petersburg, B. L. a. L. 6 Mei 1885. Nöldeke, (T.) te Straatsburg, B. L. a. L. 8 Mei 1878. Numan, (A.) te Utrecht, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 1 Sept. 1852. Nijhoff, (Is. An.) te Arnhem, L. a. L. 24 Maart 1855. Overl, 20 Juni 1863. O. Omalius d'Halloy, (J. J. d') te Gin eg, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. Febr. 1875. Onnes, (H. Karaerlingh) te Leiden, L. a. N. 27 April 1883. Oordt, (J. W. L. van) te 's Gra- venhage, L. a. N. 23 Febr. 1855. E. L. 1876. Overl. 29 Aug. 1884. Opzoomer, (C. W.) te Utrecht, L. a. L. 5 Mei 1856. Ortt, (J. E. T.) te 'sGravenhagCy XIX L. a. N. 12 Mei 1870. E. L. 26 Nov. 1881. Ouderaaiis Jr., (A. C.) te Delft, L. a. N. 3 Mei 1869. Oudemans, (C. A. J. A.) te Am- sterdam, L. a. N. 1 Mei 1858. Oudemans, (J. A. C.) te Utrecht, L. a. N. 6 April 1855. Oweu, (R.) te Londen, B, L. a. N. 26 üct. 1851. Pasteur, (L.) te Parijs, B. L. a. N. 27 April 1833. Pekelharing-, (C. A.) te Utrecht, L. a. N. 14 Mei 1886. Pierson, (A.) te Amsterdam, \i. a. L. 23 April 1886. Pierson, (N. G.) te Amsterdam, L. a. L. 28 April 1883. Pinto, (A. A. de) te 's Gravenharje, L. a. L. 19 April 1877. Place, (T.) te Amsterdam, L. a. N. 4 Mei 1875. Plateau, (J.) te Gent, B. L. a. N. 11 Mei 1872. Overl. 15 Sept. 1883. Pleyte, (W.) te Leiden, L. a. L. 16 Mei 1882. Pluygers, (W. G.) te Leiden, L. a. L. 12 Mei 1864. Bed. 9 Maart 1867. Pols, (M. S.) te Utrecht, L. a. L. 16 Mei 1882. Q, Quack, (H. P. G.) te Amsterdam., L. a. L. 19 April 1877. Quételet, (L. A. J.) te Brussel, B. L. a. N. 26 Oct. 16 Pebr. 1874. 1851. O^erl. E. Eangabé, (A. E.) te Athene, B. L. a. L. 2 Mei 1857. Eanke, (L.) te Berlijn, B. L. a. L. 19 April 1855. Overl. 22 Mei 1886. Eauwenboff, (N. W. P.) te Utrecht, L. a. N. 1 Mei 1863. Eawlinson, (H. C.) te Londen, B. L. a. L. 4 Mei 1859. Eees, (O. van) te Utrecht, L. a. L. 7 Mei 1866. Overl. 24 Mei 1868. Eees, (E. van) te Utrecht, L. a. N. 26 Oct. 1851. E. L. 24 Mei 1867. Overl. 23 Aug. 1875. Eegnault, (V.) te Parijs, B. L. a. N. 8 Mei 1860. Overl. 19 Jan. 187S. Eeinwardt, (C. G. C.) te Leiden, E. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 6 Maart 1854. Eéville, (A.) te Parijs, L. a. L. 5 Mei 1862. Gedefungeerd 10 Maart 1S73. B. L. a. L. 10 Mei 1873. Eiemsdijk, (A. D. van) te Utrecht, L. a. N. 10 Mei 1881. Eoorda, (T.) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. E. L. 1871. Overl. 5 Mei 1874. B* XX Kose, (W. N.) te 's Gramt-hage, L. a.N. 26 Oct. 18bl. R. L. 1872. Oveil. 12 Oct. 1877. Rossi. (G. B. de) te Rome, B. L. a. L. 19 April 18/7. Rost van Tonnino;en, (IX ^V.) te CheriboH (op Java), C. a. N. 7 Mei ISGl. Gedefungeerd 1877. Roulez, (J.) te Gent, B. L. a. L. 3 Mei 1857. Overl. 16 Maart 1878. Rueb, (A. S.) te Utrecht, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 11 Maart 1854. Rutgers, (A.) te 'sGmvenliage, L. a. L. 23 Febr. 1855. R. L. 12 April 1875. Bed. 21 Sept. 1877. Rijk. (J. C.) te 's Gravenhage, R. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 3 Mei 1854. Rijke, (P. L.) te Leiden, L. a. N. 1 Mei 1863. R. L. Juli 1882. S. L. 5 Mei 1856. R. L. 17 Aug. 1881.. Overl. 10 April 1885. Schoute, (P. H.) te Groningen^ L. a. N. 14 Mei 1886. Sebastian, (A. A.) te Amsterdam, L. a. N. 26 Oct. 1851, Bed. 17 Dec. 1856. Seelig, (H. G.) te Breda, L. a. Savigny, (F. von) te r.erlljn, B. L. 1 N. 26 Oct. 1851. R. L. 1856. a.°L. 19 April 1855. Overl. 35 Overl. 3 Oct. 1864. Q(,t 1861. Selenka, (E.) te Leiden, L. a. N. Schefer, (Cli.) te Tarijs, B, L. a. 10 Mei 1873. Bed. 28 Maart L. 23 April 1886. 1874. Sachs, (J. von) te JFürzJmrg, B. L. a. N. 6 Mei 1885. Sagra, (Ramon de la) te Parijs, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 25 Mei 1871. Sande Lacoste, (C. M. van der) te Amsterdam, L. a. N. 3 Mei 1869. R. L. 2 Maart 1885. Scheffer, (J. G. de Hoop) te Am- sterdam,, L. a. L. 11 Mei 1872. Scheffer, (R. H. C. C.) te Buiten- zorg, C. a.N. 8 Mei 1878. Overl. 9 Maart 1880. Schlegel, (G.) op Java, C. a. L. 10 Mei 1873. Bed. 15 Oct. 1877. Schlegel, (H.) te Leiden, L. a. N. 26^0ct. 1851. R. L. 1874. Overl. 17 Jan. 1884. Schneevoogt, (G. E. Voorhelm) te Amsterdam,, L. a. N. 36 Oct. 1851. Overl 17 Aug. 1871. Schels, (Ch. M.) te Bel/t, L. a. N. 5 Mei 1880. Scholten, (J. H.) te Leiden, L. a. Simons, (G.) te 's GravenJiage, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 17 Nov. 1868. Six, (J. P.) te Amsterdam, L. a. L. 5 Mei 1862. Sleet, (L. A. J. W.) te Arnhem, L. a. L. 5 Mei 1856. R. L. 28 Maart 1876. Sluiter, (C. P.) te Batavia, C. a. N. 6 Mei 1884. Spruyt, (C. Bellaar) te Amsterdam, L. a. L. 16 Mei 1882. Stamkart, (F. J.) te Amsterdam, L. a. N. 26 Oct. 1851. R. L. 27 Maart 1875. Overl. 15 Jan. 1882. XXI Staring, (W. C. H.) op de Boek- horst bij Lochem, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 4 Juni 1877. Stieltjes, (T. J.) te Rotkrdam, L. a. N. 2 Mei 1868. Overl. 23 Juni 1878. Stieltjes Jr., {T. J.) tijdelijk te 7J«- rijs, L. a. N. 6 Mei 1885. Ge- defungeerd 1 Maart 1886. Stok, (J. P. van der) te Batavia, C. a. N. 14 Mei 1886. Stokvis, (B. J.) te Amsterdam, L. a. N. 8 Mei 1879. Stratingh, (G. Acker) te Gronhi- gen, L. a. L. 7 Mei 1861. K. L. 12 April 1875. Overl. 22 Oct, 1876. Struve, (O.) te St. Petersburg, B. L. a. N. 4 Mei 1874. Stuart, (A. B. Colien) te Batavia, C. a. L. 2 Mei 1868. Overl. 4 Eebr. 1876. Stuart, (L. Cohen) te Delft, L. a. N. 8 Mei 1865. Overl. 24 Juli 1878. Studemund, (W.) te Breslau, B. L. a. L. 16 Mei 1880. Suringar, (W. F. K.) te Leiden, L. a. N. 5 Mei 1861. Swaving, (C.) te Buitenzorg (op Java), C. a. N. 26 Oct. 1851. Gedefungeerd 1874. Symons, (B.) te Groningen, L. a. L. 6 Mei 1885. Teilegen, (B. D. H.) te Groningen, L. a. L. 3 Mei 1869. Overl. 9 Pebr. 1885. Temmitick, (C. J.) te Leiden, K. L, a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 30 Jan. 1858. Teysmann, (J. E.) te Buitenzorg (op Java), C. a. N. 8 Mei 1865. Overl. 22 Juni 1882. Theiner, (A.) te Rome, B. L. a. . L. 4 Mei 1859. Overl. 10 Aug. 1874. Thomson, (W.) te Glasgow, B. L. a. N. 4 Mei 1874. T. Tidenaau, (B. J.) te Amsterdam, L. a. N. 10 Mei 1873. Overl. II Febr. 1883. Tiedemann, (F.) te Miinchen, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 23 Jan. 1861. Tiele, (C. P.) te Leiden, L. a. L. 16 Mei 1882. Treub, (M.) tijdelijk te Buiten- zorg (op Java), L. a. N. 8 Mei 1879. Tuuk, (H. Neubronner van der) op Bali, C. a. L. 2 Mei 1868. U. Ullnaann, (C.) te Carlsrtihe, B. L. a. L. 19 April 1855. Overl. 12 Jau. 1865. Ursel, (de Hertog van) te Brussel, B. L. a. N. 26 0ct. 1851. Overl. 27 Sept. 1860. Verbeek, (E. D. M.) te Buitenzorg \^e,v(iava, (G. J.) te Leiden, L.a.'N. (op Java), C. a. N. 8Meil878.| 26 Oct. 1851. Overl. 29 Oct. 1866. XXII Verdam, (J.) te Amsterdam, L. a. L. 27 April 1883. Verkerk Pistorius, (A. W. P.) op Jam, C. a. L. 16 April 1884. Verloren, (M. C.) te Amersfoort, L. a. N. 2 Mei 1857. Verwijs, (E.) te Arnhem, L. n. L. 3 Mei 1869. Overl. 28 M;iart 1880. Vetli, (P. J.) te Arnhem, L. a. L. 8 Mc^i 1865. E. L. 2Dec.l884. Virchow, (R.) te Berlijn, B. L. a. N. 8 Mei 1860. Vissering, (S.) te 's Gravenhar/e, L. a. L. 7 Mei 1861. Vogelsang, (H.) te 'Delft, L. a. N. 2 Mei 1868. Overl. 6 Juni 1874. Vollenhoven, (S. C. Snellen van) te 's Gravenhage, L. a. N. 8 Mei 1860. E. L. 31 Jan. 1880. Overl. 22 Maart 1880. Vosmaer, (C.) te 's Gravenhage, L. a. L. 11 Mei 1872. Vries Az., (G. de) te 's Graven- hage, L. a. L. 2 Mei 1857. Vries, (H. de) te Amsterdam, L. a. N. 8 Mei 1878. Vries, (M. de) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. Vriese, (W. H. de) te Leiden, L, a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 23 Jan. 1862. Vrolik, (G.) te Amsterdam, E. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 10 Nov. 1859. Vrolik, (AV.) te Amsterdam., L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 22 Deo. 1863. W. Waals, (J. D. van der) te Amster- dam, L. a. N. 4 Mei 1875. Wal, (J. de) te Deventer, L. a. L. 24 Maart 1855. E. L. 3 April 1886. Wassink, (G.) te Batavia, C. a. N. 2 Mei 1857. Overl. 17 Oct. 1864. Weber, (W.) te Göttingen, B. L. a. N. 2 Mei 1868. Willeras, (P.) te Leuven, B. L. a. L. 28 April 1883. Willigen, (V. S. M. van der) te Haarlem, L. a. N. 2 Mei 1857. Overl. 19 Febr. 1878. Windscheid, (B.) te Leipzig, B. L. a. L. 16 Mei 1880. Winkel, (L. A. te) te Leiden, L. a. L. 7 Mei 1861. Overl. 24 April 1868. Wöhler, (F.) te Göttingen, B. L. a. N. 4 Mei 1875. Overl. 23 Sept. 1882. Wijbrands, (Aem. W.) te Leiden, L. a. L. 6 Mei 1885. Wijck, (B. H. C. K. van der) te Groningen, L. a. L. 3 Mei 1869. Wijnne, (J. A.) te Utrecht, L. a. L. 10 Mei 1882. IJ. IJzerman, (J. N.) te DJocjocarta, C. a. L. 23 April 1886. Z. Zaaijer, (T.) te Leiden, L. a. N. ' Zeeman, (J.) te Amsterdam, L. a. 4 Mei 1874. N. 11 Mei 1870. L IJ S T DER BIKNEN- EN BUITENLANDSCHE AKADEMIÉN, GELEERDE GENOOTSCHAPPEN EN INSTELLINGEN, WAARMEDE DE KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN DOOR RUILING VAN UITGEGEVEN WERKEN IN VERBINDING IS. NEDERLAND. Universiteit, te Leiden. Utrecht. Groningen. Amsterdam, School (Polytechnische), te Delft. Akademie (Koninklijke Militaire), te Breda. Maatschappij (Hollandsche) der Wetenschappen, te Haarlem. van Nederlandsche Letterkunde, te Leiden. (Nederlandsche) ter bevordering van Nijverheid, te Haarlem. (Nederlandsche) tot bevordering der Geneeskunst, te Amsterdam. tot bevordering der Bouwkunst, te Amsterdam. Genootschap (Teyler's tweede), te Haarlem. (Zeeuwsch) der Wetenschappen, te Middelburg. (Provinciaal Utrechtsch) van Kunsten en We- tenschappen, te Utrecht. (Historisch), te Utrecht. XXIV Genootschap (Bataafsch) der proefonderviudeliike Wijsbe- geerte, te Rotterdam. (Provinciaal) van Kunsten en Wetenschappen in Noord- Brabant, te 's Hertogenbosch. (Wiskundig) onder de zinspreuk : Een onver- moeide arbeid l^omt alles te hoven, te Amsterdam. (Koninklijk Zoölogisch) : Natura Artis Magistra, te Amsterdam. ter bevordering van Natuur-, Genees- en Heel- kunde, te Amsterdam. (Friesch) voor Geschied-, Oudheid- en Taal- kunde, te Leeuwarden. . (Provinciaal) voor Geschiedenis en Oudheid- kunde in Limburg, te Maastricht. Instituut (Koninklijk) van Ingenieurs, te 's Gravenhage. voor de Taal-, Land- en Volkenkunde van Neêrlandsch Indië, te 's Gravenhage. (Koninklijk Nederlandsch Meteorologisch), te Utrecht. Vereeniging (Nederlandsche dierkundige), te Leiden. (Nederlandsche entomologische), te Leiden. (Overijsselsche) tot ontwikkeling van provinciale Welvaart, te Zwolle. voor Volksvlijt, te Amsterdam. Tijdschrift (Nederlandsch) voor Geneeskunde, te Amsterdam Handelmaatschappij (Nederlandsche), te Amsterdam. Boekerij van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, te 's Gra- venhage. (Stedelijke), te Zutphen. Bibliotheek (Provinciale) van Friesland, te Leeuwarden. te Middelburg. (Openbare), te Arnhem. (Stedelijke), te Deventer. —— te Haarlem. Leesmuseum, te Amsterdam. Leeskabinet (Rotterdamsch), te Rotterdam. Sterrenwacht, te Leiden. XXV Landbouwschool ('s Rijks), te Wageningen. O O S T - 1 N D I Ë. Genootschap (Bataviaasch) der Kunsten en Wetenschappen, te Batavia. Vereeuigiug (Koninklijke Natuurkundige) in Ned. Indië, te Batavia. Vereeniging tot bevordering der geneeskundige Wetenschap- pen, te Batavia. Maatschappij (Nederlandsch-Indische) van Nijverheid, te Ba- tavia. Magnetisch-Meteorologisch Observatorium, te Batavia. Plantentuiu ('sLauds), te Buitenzorg op Java. W E S T - 1 N D I Ë. Bibliotheek (Koloniale), te Suriname. BELGIË. Académie royale des Sciences, des Lettres et des Beaux-Arts de Belgiqae, te Brussel. Académie royale de Médecine de Belgique, te Brussel. Société malacologique de Belgique, te Brussel. entomologique beige, to Brussel. Musée royal d'histoire naturelle de Belgique, te Brussel. Observatoire royal, te Brussel. Natuurwetenschappelijk Genootschap, te Gent. Willems-Fonds, te Gent. Académie d'Archéologie de Belgique, te Antwerpen. Société royale des Sciences, te Luik. géologique de Belgique, te Luik. Uuiversité catholique, te Leuven. F E, A N K K IJ K. Académie des Sciences, te Parijs. de Médecine, te Parijs. Ecole polytechnique, te Parijs. XXVI École des langues orientales vivantes, te Parijs. Bibliotlièque du Comité des Travaux liistoriques et des So- ciétés savantes, te Parijs. Bibliotlièque du Ministère de l'Agriculture, du Commerce et des Travaux publics, te Parijs. Bibliothèque nationale, te Parijs. Muséum d'Histoire naturelle, te Parys. Ministère de la guerre, te Parijs. • de rinstruction publique, te Parijs. Société de Biologie, te Parijs. botanique de Franee, te Parijs. mathématique de Franee, te Parijs. académique Indo-Chinoise, te Parys. zoologique de Franee, te Parijs. — philomatique, te Parijs. Journal d'Hygiène (Pietra Santa), te Parijs. Académie nationale des Sciences, Belles-Lettres et Arts, te Lyon. Société nationale d'Agriculture, d'Histoire naturelle et d'Arts utiles, te Lyon, Linnéenne, te Lyon. Musée Guimet, te Lyon. Société Linnéenne de Normandie, te Caen. Académie des Sciences, iVrts et Belles-Lettres, te Caen. • nationale des Sciences, Inscriptions et Belles-Let- tres, te Toulouse. — de Législation, te Toulouse. = nationale des Sciences, Belles-Lettres et Arts, te Bordeaux. Société des Sciences pliysiques et naturelles, te Bordeaux. Faculté des lettres, te Bordeaux. Laboratoire de zoölogie marine, du Musée d'histoire natu- relle, te Marseille. Académie des Sciences, Arts et Belles-Lettres, ie Dijon. des Sciences, Belles-Lettres et Arts, te Rouaan. des Sciences et Lettres, te Montpellier. XXVII Académie nationale de Savoie, te Chambéry. - de Stauislas (Société des Sciences, Lettres et Arts), te Nancy. Société des Sciences, te Nancy. Académie d'Émulation, te Kamerrijk. Société nationale des Sciences, d'Agriculture et des Arts, te Rijssel. dunkerquoise pour reucouragement des Sciences, des Lettres et des Arts, te Duinkerken. académique de St. Quentiu (Sciences, Arts, Belles- Lettres, Agriculture et Industrie), te St. Qiientia. nationale d'Agriculture, Sciences et Arts de F Arron- dissement de Valencieunes. agricole, scientifique et littéraire des Pyrénées orien- tales, te Perpignan, Frau^aise de botanique, te Courrensan (Gers). des Sciences naturelles, te Cherbourg. des Antiquaires de Picardie, te Amiens. de la Morinie, te St. Omer. GROOT-B KITTANNIË en IERLAND. lioyal Society, te Londen. Astronomical Society, te Londen. Medical and Chirurgical Society, te Londen. Geographical Society, te Londen. Microscopical Society, te Londen. Zoological Society, te Londen. Linnean Society, te Londen. Hydrographical Office (Admiralty), te Londen. East-India Company, te Londen. Anthropological Society, te Londen. Clinical Society, te Londen. Publishers of the Medical Record, te Londen. Royal Observatory, te Greenwich. Cambridge Philosophical Society, te Cambridge. XXVITI Literary and Philosophical Society, te Manchester. , te Liverpool Royal Society, te Edinburg. • Physical Society, te Edinburg. Observatory, te Edinburg. Philosophical Society, te Glasgow. Natura! History Society, te Glasgow. Royal Dublin Society, te Dublin. Catholic University of Ireland, te Dublin. • Irish Academy, te Dublin. Geological Society, te Dublin. O O S T E N R IJ K. Kaiserliche Akademie der Wissenschaften, te Weenen. K. K. geologische Reichsanstalt, te Weenen. K, K. geographische Gesellschaft, te Weenen. Zoologisch-botanische Gesellschaft, te Weenen. Anthropologische Gesellschaft, te Weenen. Königlich-böhmische Gesellschaft der Wissenschaften, te Praag. Bühmischer Mathematiker-Vereiu, te Praag. Académie des Scieuces de Hongrie, te Pesth. Institut royal géologique de Hongrie, te Pesth. Verein für vaterlilndische Naturkunde, te Presburg. Das tirolische Ferdinandeum, te Innsbrück. Société historique de Styrie, te Gratz. Naturwissenschaftlicher Verein für Steiermark, te Gratz. Naturforschender Verein, te Brüun. Societa Adriatica di Scienze naturali, te Triest. Museo civico di Scienze naturali, te Triest. D U I T S C li L A N D. Königliche Akademie der Wissenschaften, te Berlijn. Gesellschaft Naturforschender Freunde, te Berlijn. Königliche Sternwarte, te Koningsbergen. Physikalisch-ökonomische Gesellschaft, te Koningsbergen. Naturforschende Gesellschaft, te Dantzig. Universiteit, te Greifswald. XXIX Schlesisclie Gesellschaft für vaterliinilisclie Kultur, te Breslau. Historische Gesellschaft für die Proviaz Posen, te Posen. Oberlausitzische Gesellschaft der Wissenschaften, te Görlitz. Die Philomathie, te Neisse. Naturforschende Gesellschaft, te Halle. Naturwissenschaftlicher Verein für Sachsen und Thüriugen, te Halle. K. K. Leopoldinisch Carolinische deutsche Akademie der Naturforscher, te Halle. Verein von Alterthumsfreunden im Rheinlande, te Bonn. Naturhistorischer Verein der preussischen Rheinlande und Westphalens, te Bonn. Königliche Universitiits-Bibliothek, te Bonn. Gesellschaft für nützliche Forschungen, te Trier. Kieler Universitats-Bibliothek, te Kiel. Königliche Sternwarte, te Kiel. Naturwissenschaftlicher Verein in Schleswig-Holstein, te Kiel. Verein für Naturvvissenschaft, te Brunswijk. Königliche Gesellschaft der Wissenschaften, te Göttingen. Naturforschender Gesellschaft, te Emden. Gesellschaft für bildende Kunst und vaterliindische Alter- tümer, te Emden. Naturwissenschaftlicher Verein, te Osnabrück. Gesellschaft zur Beförderung der gesammten Naturwissen- schaften, te Marburg. Verein für Naturkunde, te Fulda. , te Cassel. Wetterauische Gesellschaft für die gesammten Naturwissen- schaften, te Hanau. Verein für Naturkunde, te Wiesbaden. Verein für Nassau'sche Alterthumskunde und Geschichtsfor- schung, te Wiesbaden. Senkenbergische Stiftung, te Frankfort a/M. Verein für Erdkunde, te Dresden. Königlich sachsische Gesellschaft der Wissenschaften, te Leipzig. Fürstlich Jablonowskische Gesellschaft, te Leipzig. XXX Astronomische Gesellschaft, te Leipzig. Mediciuiscli-naturwissenscliaftliche Gesellschaft, te Jena. Verein für Thüringische Geschichte und Alterthumskunde, te Jeua. Königliche Akadeinie der Wissenschaften, te München. K. Hof- und Staatsbibliothek, te München. Physikalisch-raediciuische Gesellschaft, te Würzburg. Historischer Verein für ünterfranken und Aschaffenburg, te Würzburg. Naturhistorischer ^^erein, te Augsburg. Naturforschende Gesellschaft, te Bamberg. Zoologisch-mineralogischer Verein, te Regensburg. Botanischer Verein, te Landshut. Germanisches National-Museum, te Neurenberg. Pollichia, naturwissenschaftlicher Verein der Rheinpfalz, te Dürkheira. Verein für vaterlaudische Naturkunde, te Stuttgart. Bibliothèque royale, te Stuttgart. Gesellschaft zur Beförderung der Naturwissenschaften, te Freiburg (in Breisgau). Naturhistorisch-medizinischer Verein, te Heidelberg. Grossherzogliche Sternwarte, te Karlsruhe. Oberhessische Gesellschaft für Natur und Heilkunde, te Giesseu. Verein für Naturkunde, te Offenbach a/M. Verein der Freunde der Naturwissenschaften in Mecklenburg. te Neubrandenburg. Geographische Anstalt von Justus Perthes, te Gotha. Naturwissenschaftlicher Verein, te Hamburg. Verein für naturwissenschaftliche ünterhaltung, te Hamburg. Naturforschender Verein, te Bremen. Kön. Universitats uud Landes Bibliothek, te Straatsburg. LUXEMBURG, Institut Royal Grand-Ducal, Section des Sciences naturelles et mathématiques, te Luxemburg. XXXI Institut Royal Grand-Ducal, Section historique, te Luxemburg. Société de botaniquo du grand duclié de Luxembourg, ie Luxemburg. ZWITSERLAND. Société de Physique et d^Histoire naturelle, te Genève. helvétique des Sciences naturelles, te Bern. bernoise pour les Sciences naturelles, te Bern. vaudoise des Sciences naturelles, te Lausanne. ITALIË. Accademia Reale dei Lincei, te Rome. Societa Italiana delle Scienze, te Rome. Accademia delle Scienze dell' Istituto di Bologna, te Bologna. R. Istituto di Scienze, Lettere ed Arti, te Venetië. Istituto Lombardo di Scienze, Lettere ed Arti, te Milaan. Accademia Reale delle Scienze, te Turijn. , lettere ed arti, te Modena. — , te Napels. Zoölogisch Station, te Napels. Societa di Scienze naturali ed economiche, te Palermo. R. Biblioteca nazionale, te Florence, R. Istituto di studi superiori pratici e di perfezionamento, te Florence. Archivio per l'Antropologia e la Etnologia, te Florence. R. Accademie di Scienze, lettere ed arti, te Padua. Societa Toscana di Science naturali, te Pisa. R. Scuola normale superiori, te Pisa. PORTUGAL. Academia Reale das Sciencias, te Lissabon. SPANJE. Real Academia de Ciencias, te Madrid. Academia Especial de Ingenieros, ie Madrid. XXXII ZWEDEN EN NOOEAVEGEN. Kongelige Vetenskabs-Akaderaie, te Stockholm. lustitut royal géologique de la Suède, te Stockholm. Nautisk Meteorologiska Byran, te Stockholm. Societas Scientiarum, te Upsala. üniversitas Caroliua, te Lund. Kongelige Frederiks Universitat, te Christiania. Norske Videnskabs Selskab, te Drontheim. DENEMA.EKEN. Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, te Kopenhagen. Société royale des Antiquaires du Nord, te Kopenhagen. RUSLAND. Académie impériale des Sciences, te St. Petersburg. Musée impérial de l'Ermitage, te St. Petersburg. Observatoire physique central, te St. Petersburg. Comniission impériale archéologique, te St. Petersburg. Comité géologique, te St. Petersburg, Société géographique de Russie, te St. Petersburg. Jardin impérial botanique, te St. Petersburg. Société impériale des Naturalistes, te Moskou. Musée public, te Moskou. Observatorium, te Pulkowa. Societas Scientiarum fennica, te Helsingfors. pro fauna et flora fennica, te Helsingfors. Académie des Sciences, te Dorpat. Naturforscher-Gesellschaft, te Dorpat. Naturforscheuder Verein, te Riga. E U M E N I Ë. Academia Romana, te Bucharest. AZIË. Asiatic Society of Bengal, te Calcutta. XXXIIl Meteorological Office, te Calcutta. Deutsche Gesellscliaft für Natur- und Völkerkunde Ost-Asien's, te Tokio. Imperial Uuiversity of Japau, te Tokio. AFRIKA. Sociuté Kliédiviale de Géograpliie, te Caïro. A. M E R I K A. American Academy of Arts and Sciences, te Boston en Cambridge, Massachusetts. Boston Society of Natural History, te Boston. Observatory of Harvard College, te Cambridge (Mass). State-Library of New- York, te Albauy. Adiroudack Survey Office, te Albauy. Academy of Natural Sciences, te Pliiladelpliia. American Philosophical Society, te Pliiladelpliia. American Associatiou for the advancement of Sciences, te Philadelphia. Wagner Free Institute of Sciences, te Philadelphia. 2"^ Geological Survey of Pennsylvania, te Philadelphia. John's Hopkins University, te Baltimore. Smithsonian Institution, te Washington. Department of Agriculture of the U. S. of America, te Washington. ü. S. Naval Observatory, te Washington. Surgeon-General's Office Library, te Washington. Office U. S. Geological Survey, te Washington. National Academy of Sciences, te Washington. American Medical Association, te Washington. Journal of Sciences and Arts, te Newhaven. Connecticut Academy of Arts and Sciences, te Newhaven. Academy of Science, te SL Louis (Missouri). EUiott Society of Science and Art, te Charleston. Ohio-State Board of Agriculture, te Columbus. Jaakboek. 188G. ^ XXXIV Ohio Mechauics Instituto, te Cincinnati. State University of lowa, te Des Moiiies. Chicago Acadeniy of Sciences, te Chicago. Californian Academy of Natural Sciences, te San Francisco. Office of the » James Lick Trust", te San Francisco. Wisconsin-State Agricultural Society, te Maclisou. Wisconsiu Academy of Sciences, Arts and Letters, te Madison Royal Society of Canada, te MontreaL Cauadiau Institute, te Toronto. Geological and Natural liistory Survey of Canada, te Sussex, St. Ottowa. Central raeteorological Observatory, te Mexico. Museo nacioual, te Rio-Janeiro. Académie impériale de Médecine, te Rio-Janeiro. Observatoire impérial, te Rio-Janeiro. Sociedad cientifica Argentiua, te Buenos Aires. Academia Nacional de ciencias, te Cordova. AUSTRALIË. Public Library, te Melbourne. Linnean Society of New Soutli Wales, te Sydney. Royal Society of New South Wales, te Sydney. New Zealand Institute, te Wellington. REGLEMENT VOOR DE KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN. c= REGLEMENT voor de koninklijke akadkmik van wetenschappen. Art. 1. Er is voor het gelieele Rijk eeiie Kouinklijke Akademie van Wetenschappen, gevestigd te Amsterdam. Art. 2. De Akademie is bestemd tot: a. een raadgevend ligchaam voor de Regering op het gebied der wetenschap; b. een middeupunt van zamenwerking voor de beoefenaars der wetenschap in Nederland en zijne Overzeesche Bezittiugeu ; c. een band van vereeniging tusschen de geleerden van Nederland en die van andere landen ; cl. eene inrigting ter bevordering van zoodanige weten- schappelijke onderzoekingen en ondernemingen, die slechts door zamenwerking van de beoefenaars der wetenschap en door ondersteuning der Regering kunnen tot stand gebragt worden. Art. 3. Ter bereiking van dit doel zal de Akademie: a. verslag doen over zaken, waaromtrent de Regering haren raad zal inwinnen ; b. voorstellen aan de Regering rigten betreffende belangen der wetenschap, en zich te dien einde, voor zoo veel noodig is, wenden tot de Hoofden der Departementen van Algemeen Bestuur ; c. de pogingen van beoefenaars der wetenschap buiten de Akademie ondersteunen, wanneer deze bevonden worden daarop XXXVIII aanspraak te hebben en hun te dien einde gelegenheid geven hunne geschriften, werkzaamheden of voorstellen aan haar oordeel te onderwerpen; d. voor zoo veel bij de ontwikkeling der wetenschap daar- aan behoefte blijkt te bestaan, prijsvragen uitschrijven en de goedgekeurde antwoorden bekroonen en uitgeven; e. de uitgave van zoodanige belangrijke werken op zich nemen, als anders voor deu opbouw der wetenschap waar- schijnlijk zouden verloren gaan ; ƒ. beraadslagen over de wetenschappelijke mededeelingen harer leden en de slotsommen daarvan openbaar maken ; g. de geschriften, welke zij uitgeeft, aan gelijksoortige bui- tenlandsche instellingen toezenden, en pogen de werken, door deze in het licht gegeven, in ruiling daarvoor te bekomen ; h. eene wetenschappelijke briefwisseling onderhouden met hare buitenlandsche leden en met hare in 's Rijks Overzeesche bezittingen gevestigde correspondenten. Art. 4. De Akademie bestaat uit tioee af deelingen: eene voor Wis- en Natuurkundige Wetenschappen, en eene voor de Taal-, Letter-, Geschiedkundige en Wijsgeerige Wetenschappen. AuT. 5. Elke dezer afdeelingen telt ten hoogsten vijftig gewone of binnenlandsche leden, tioiniig buitenlandsche leden, en in de Overzeesche Bezittingen des Rijks tien correspondenten. Aet. 6. De leden en correspondenten zullen zooveel mogelijk alle vakken van wetenschap moeten vertegenwoordigen. Zij wor- den door de Afdeelingen benoemd. De benoemingen worden aan den Minister van Binnenland- sche Zaken medegedeeld en door dezen aan de bekrachtiging des Konings onderworpen. XXXIX AiiT. 7. Ter benoeming van nieuwe leden en correspondenten wordt, zoo er openstaande plaatsen zijn en de vervulling door de Afdeeling noodig wordt geoordeeld, jaarlijks, in de maand April, in elke Afdeeling eene bijzondere vergadering gehouden op den dag vóór de na te melden vereenigde vergadering der Akademie. De keuze geschiedt uit eene vooraf opgemaakte lijst van candidaten, wier aanspraken op het lidmaatschap door de leden der afdeeling overwogen worden. De wijze van verkiezing wordt door het Reglement van Orde voor elke Afdeeling bepaald. AuT. 8. Wanneer een gewoon lid den ouderdom van zeventig jaren heeft bereikt, wordt hij onder de Rustende leden opgenomen. Op gronden, ter beoordeeling van de Afdeeling waartoe hij behoort, kan aan een gewoon lid, dat dien ouderdom nog niet heeft bereikt, op zijn verzoek, de titel van Rustend lid worden toegekend. De Rustende leden hebben de regten, zonder de verplig- tingen, der gewone leden. Hunne plaats kan door nieuwe benoeming worden aangevuld. AuT. 9. Gewone leden die, zouder wettige reden van verontschul- diging, zich gedurende twee jaren geheel aan de werkzaam- heden der Akademie en de bijwoning der vergaderingen onttrekken, zullen gerekend worden afstand van hun lid- maatschap te hebben gedaan. AuT. 10. Elke Afdeeling houdt eenmaal in de maand eene gewone vergadering, met uitzondering van de maanden Julij en Augus- tus. Ook kunnen buitengewone vergaderingen worden belegd. De gewone vergaderingen worden in het openbaar gehouden. De tijd van hare opening en sluiting, benevens al w^t tot de XL regeling der werkzaamlieden behoort, wordt door bet Regle- ment van Orde voorgescbreveu. De gewone leden der Akademie hebben regt van zitting in alle gewone vergaderingen, doch zullen in de Afdeeling, tot welke zij niet behooren, alleen eene raadgevende stem kunnen uitbrengen. AllT. 11. De correspondenten, geroepen om door wetenschappelijke mededeeüngen tot het doel der Akademie mede te werken, hebben, bij tijdelijk verblijf in het moederland, zitting in de Afdeeling, waartoe zij behooren, met eene raadgevende stem. Art. 12. De Akademie houdt jaarlijks in de maand April eene vereenigde vergadering der beide Afdeelingen, met gesloten deuren, waarin de volgende werkzaamheden plaats hebben : a. verslag van den staat en de werkzaamheden der Akademie; h. rekening en verantwoording over het afgeloopen jaar ; c. raming der uitgaven voor het volgend jaar; d. regeling van algemeene huishoudelijke belangen. Art. 13. De Akademie is geregtigd, op onbepaalde tijden, eene plegtige vereenigde vergadering in het openbaar te houden, waarvan vooraf een programma wordt vastgesteld, en tot welker bijwoning de Koning en de leden van het Konink- lijke Huis worden uitgenoodigd. Art. 14. Een naauwkeurig verslag van den staat en de werkzaam- heden der Akademie wordt jaarlijks aan den Koning, en in afschrift aan den Minister van Binnenlandsche Zaken, aan- geboden. Dit verslag wordt volgeus Art. 12 vooraf aan de goedkeuring der Akademie onderworpen. XLI AiiT. 15. Elke Afdeeling bekleedt bij afwisseling om liet andere jaar den voorrang. De overgang heeft plaats na den afloop der vereenigde zitting, in Art. 12 vermeld. Art. 16. De Voorzitter der Afdeeling, die ty delijk den voorrang beeft, is Algeraeene Voorzitter der Akademie en bestuurt bare vereenigde vergaderingen. AiiT. 17. Elke Afdeeling benoemt liaren Voorzitter en Onder- Voor- zitter voor den tijd van één jaar, en haren Secretaris voor den tijd van vijf achtereenvolgende jaren; allen zijn bij hunne aftreding herkiesbaar. De Onder- Voorzitters en Secretarissen wonen te Amsterdam. De wijze van verkiezing wordt door het Reglement van Orde crereg-eld. De gedane keuzen worden aan den Minister van Binnen- landsche Zaken medegedeeld, en door dezen aan den Koning ter goedkeuring voorgedragen. Art. 18. De Voorzitters, Onder- Voorzitters en Secretarissen der ide Afdeelingen der Akademie uit„ Aet. 19. beide Afdeelingen maken te zamen het Algemeen Bestuur Het Algemeen Bestuur benoemt de beambten der Aka- demie, en is belast met al wat tot de algemeeue huishouding en de regeling der uitgaven behoort. Het kan, zoo dikwijls het dit uoodig acht, eene vereenigde vergadering der Akademie bijeenroepen. XLII • A.RT. 20. Een der beide Secretarissen is tevens, zoo lang liij zijne betrekking bekleedt, Algemeene S-^cretaris der Akademie, en met de zorg voor hare boekerij en bet beheer van hare geldmiddelen belast. Hij wordt benoemd door de Akademie in de vereenigde vergadering der beide Afdeelingen in de maand April. Art. 21. De betrekkingen van Voorzitter en Onder-Voorzitter zijn onbezoldigd. Voor de Secretarissen wordt bij de jaarlijksche raming van de uitgaven der Akademie eene som van vijftienhonderd gul- den uitgetrokken, waarvan twee derde gedeelten, en alzoo dui- zeud gulden, aan den Algeraeenen Secretaris worJen toegelegd. De gewone leden, buiten Amsterdam wonende, hebben, zoo dikwerf zij ter vergadering komen, aanspraak op eene vergoeding van reis- en verblijfkosten. Art 22. De Akademie is gemagtigd, aan de Regering behoorlijk ontwikkelde en met reden omkleede voorstellen te doen, ten einde, boven haar jaarlijksche subsidie, tijdelijk te worden te gemoet gekomen voor een bepaald door haar aangewezen doel. Art. 23. Elke Afdeeling stelt een Reglement van Orde vast, dat aan de goedkeuring van deu Minister van Binnenlandsche Zaken wordt onderworpen. Behoort bij Koninklijk besluit van den 23^^^^ Februari) 1855, NO. 1. Mij bekend. De Minister vari Sinrienlandsche Zaken, VAN Reenen. XLIII REGLEMENT VAN ORDE VOOR DE APDEELINü WIS- EN NATUURKUNDIGE WETENSCHAPPEN. WEllKZAAMHEDEN DER LEDEN. § 1- De gewoue vergaderiugeu der Afdeeliug wordeu, met uit- zondering der maanden Julij en Augustus, gehouden op den laatsten Zaterdag van elke maand. § 2. De leden der Afdeeling Taal-, Letter-, Geschiedkundige en Wijsgeerige Wetenschappen, de gewone vergaderingen der Afdeeling Wis- en Natuurkundige Wetenschappen bijwonen- de, hebben regt op vergoeding van reis- en verblijfkosten. Elk lid der Akademie ontvangt ten minsten vier dagen vóór de gewoue vergaderingen van elke Afdeeling, een brief van uitnoodiging, waarin zooveel mogelijk de onderwerpen worden vermeld, die behandeld zullen worden. § 3. De gewone vergaderingen worden op het in den brief van beschrijving vermelde en door den Voorzitter bepaalde uur geopend, en uiterlijk te drie uren gesloten. Mogt de vergadering verlenging van dezen termijn ver- langen, dan is de Voorzitter geregtigd haar toe te staan. § 4. De werkzaamheden der gewone vergaderingen zijn: P. het doen van verslag over zaken, waaromtrent de Rege- ring den raad der Afdeeling mogt hebben ingewonnen ; 20. beraadslagingen over voorstellen aan de Regering be- treffende de belangen der wetenschap; XLIV 30. het aanhooren van en beraadslagen over mededeelingen en voorstellen betreffende onderwerpen van wetenschap. Tot dit laatste doel wordt jaarlijks in de buitengewone vergadering van April een rooster vastgesteld van de spreek- beurten, zoo als die achtereenvolgens in de gewone verga- deringen der Afdeeliug door de g-ewone leden zullen worden yervuld. Het ontwerp van den rooster wordt in den be- schrijvingsbrief tot de buitengewone vergadering van April aan de leden bekend gemaakt. Voor elke gewone vergadering worden ten minsten drie sprekers aangewezen. Het staat elk lid vrij, ook buiten dergelijke aanwijzing, eene voordragt in de vergadering te houden. De tijd, voor elke spreekbeurt beschikbaar, is bepaald op een half uur. De namen der sprekers worden in den beschriivingsbrief en in de openlijke aankondiging der vergadering bekend gemaakt. § 5. De Afdeeling geeft uit : 1^. Verhandelingen in 4*^. 2^. Verslagen en Mededeelingen in 80. In de Verslagen en Mededeelingen worden opgenomen de Processen- Verhaal en zoodanige ingeleverde opstellen, die be- paald door den schrijver daartoe zijn aangewezen of waaraan de Afdeeling die bestemming wenscht te geven *). § 6. De leden hebben het regt hunne verhandelingen en mede- deelingen geplaatst te zien. Alleen in het geval, dat het Bestuur bezwaar maakt tegen het opnemen in de Werken, kan op zijn praeadvies eene verhandeling of opstel van een Lid, bij meerderheid van stemmen, in eene buitengewone vergadering worden afgewezen. *) De wijzigingen, in §§ 5, 6, 7, 8, 13 en 16 aangebrachl;, zijn goed- gekeurd geworden den 13 Jan. 1879 en 30 Juni 1884, door den Minister van Binnenl. Zaken. C. A. J, A. O. XLV § 7. Opstellen, hetzij voor de Verhandelingen in 4*^, of voor de Verslagen en MededeeUngen, aangeboden door personen bui- ten de Akademie, worden in handen gesteld eener Commissie van ten minsten twee Leden, die, binnen eenen bij de be- noeming vastgestelden tijd, daarover verslag uitbrengt. Het indienen van het verslag, de deliberatiëu en het besluit om- trent de aanneming, geschieden in den regel in eene gewone vergadering; bijaldien het oordeel der Commissie niet gunstig is, in eene buitengewone vergadering. § 8. Elk lid der Akademie ontvangt de Verhandelingen en de Verslagen en M(Kledeeli?igen dadelijk na hun verschijnen. Laatstgenoemden Avorden in den boekhandel gebragt, en elke verhandeling wordt afzonderlijk verkrijgbaar gesteld. De schrijvers hebben aanspraak op vijf-en-twintig afzon- derlijke exemplaren hunner verhandeling. § 9. Zoo door eenig Departement van 'sLands Regering de voorlichting der Akademie verlangd wordt, benoemt de Voor- zitter eene commissie, bestaande uit zooveel leden als hem weuschelijk zal voorkomen, ten einde daarop, binnen eenen bij de benoeming vastgestelden tijd, de Akademie te dienen van berigt, voorlichting en raad. De commissie wordt in den regel benoemd in eene gewone vergadering. In spoed eischende gevallen, alsook zoo daartoe andere redenen raogten bestaan, wordt de commissie in eene buitengewone vergadering, of, door den Voorzitter, buiten den tijd der vergaderingen benoemd. Het verslag der commissie wordt in eene gewone verga- dering voorgedragen. Lidien er bezwaren bestaan tegen de behandeling in het openbaar, kan zulks ook in eene buitengewone vergadering geschieden. XLVI § 10. De Akademie verklaart ziek niet over de waarde van eenig haar ter beoordeeling toegezonden boekwerk, tenzij daartoe door de Regering uitgenoodigd, of wanneer het boekwerk haar ter mededinging naar eenen uitgeloofden prijs wordt toegezonden. § 11. Zoo eenig lid mogt verlangen dat eeue bepaalde prijsvraag door de Akademie wierd uitgeschreven, is hij gehouden haar in de maand Januari] aan den Secretaris der Afdeeling schrif- telijk op te geven, die haar aan de leden bekend maakt. De beraadslaging daarover heeft plaats in de vergadering der maand Maart. In geval van goedkeuring door de Afdeeling, wordt, na gehouden overleg met het algemeen Bestuur, voor zooveel de regeling der uitgaven betreft, in de algemeene vergadering kennis gegeven van de prijsuitschrijving der Afdeeling. § 12. Op onbepaalde tijden worden met gesloten deuren buiten- gewone vergaderingen gehouden, waartoe alleen de leden der Afdeeling worden opgeroepen. De Voorzitter is geregtigd, onmiddellijk vóór of na eene gewone vergadering , eene buitengewone te beleggen. Bijaldien eeue buitengewone ver- gadering beschreven wordt, zullen de onderwerpen ter be- handeling in den beschrijvingsbrief worden vermeld. §.13. Van de gewone en buitengewone vergaderingen wordt het proces-verbaal vóór hare sluiting in kort ontwerp gelezen en goedgekeurd ; daarna in zijne uitbreiding vastgesteld in eene volgende vergadering, en dat van de gewone vergadering zoo spoedig mogelijk uitgegeven. De gedrukte processen-verbaal der buitengewone vergade- ringen worden alleen aan de leden der Akademie, alsook aan de Departementen van 'sLands Regering gezonden. Zij worden niet in den handel gebragt. XLVII § 14. Tn alle gevallen vau stemmiug geschiedt de beslissino" bij volstrekte meerderheid. Bij staking van stemmen beslist de stem vau den Voorzitter. Ter bepaling van de rangorde der stemming wordt tot grond- slag genomen de jarEesentie-lijst, op welke iedere naam een nummer heeft. Volgens het lot wordt in elke vero-aderino- beslist, bi] welk nummer de stemming zal aanvangen. De leden der Afdeeling voor de Taal-, Letter-, Geschied- kundige eu Wijsgeerige Wetenschappen en de correspondenten der Afdeeling voor de Wis- en Natuurkundige Wetenschap- pen, in eene gewone vergadering tegenwoordig, hebben eene raadgevende stem. § 15. Zoo de stemming de keuze van personen betreft, geschiedt zij met toegevouwen stembriefjes. Indien bij de eerste stem- ming geen volstrekte meerderheid verkregen is, heeft er eene tweede vrije stemming plaats. Bij de derde stemming is men gebonden aan de twee per- sonen, die bij de tweede vrije stemmiug de meeste stemmen op zich vereenigd hebben. De volstrekte meerderheid beslist. By gelijkstaande stemmen beslist het lot. § 16. Als voorbereiding tot verkiezing van Ledeu en Corres- pondenten, wordt door den Secretaris in eene buitengewone vergadering, te houden in de maand Jauuarij, de staat der Akademie medegedeeld, waaruit blijken moet, hoe groot het aantal is der vacaturen voor gewoon Lid, voor buitenlandsch Lid en voor Correspondent, en in hoeverre, ter voldoening aan Art. 6 vau het Organiek Reglement, de verschillende vakkeu van wetenschap in de Afdeeling zijn vertegenwoordigd. Op deze vergadering wordt aan ieder Lid gelegenheid gege- ven de namen te noemen van hen, die uaar zijn oordeel als candidateu in aanmerking zouden kunnen komen. In eene buitengewone vergadering, te houden in de maand XLVIII Februari], wordt gelegenheid gegeven tot het voorstellen en aanbevelen van candidateu. De aanbeveling geschiedt bij eene door één of meer gewone Leden ouderteekende memorie, die voorgelezen en overgelegd wordt, om op het bureau der Akademie, tot de vergadering in de maand April, voor de gewone Leden ter inzage te blijven liggen. In eene buitengewone vergadering, te houden in de maand Maart, worden de candidaten-lijsteu opgemaakt. Op die lijsten resp. voor gewone Leden, buitenlaudsche Leden en Corres- pondenten, worden de namen gebragt van hen, die, nadat de memories op nieuw gelezen z^n en gelegenheid tot discussie gegeven is, bij geheime stemming, twee derden van de stem- men der aanwezige Leden op zich vereenigen. In de daartoe volgens Art. 7 van het Organiek Reglement beschreven buitengewone vergadering in de maand April, worden uit de candidaten-lijsten, met alphabetisch geordende namen, zonder verdere discussie, de Leden en Correspondenten gekozen, en wel één voor één — zoolang de lijsten niet zijn uitgeput, zoolang er vacaturen zijn en eene volstrekte meerder- heid der aanwezige Leden zich op één der candidaten vereenigt. § 17. Zoo een lid der Afdeeling eeuig voorstel, de Akademie be- treffende, in de vereenigde vergadering van April ter beraad- slaging wenscht te brengen, is hij gehouden, het aan den Voor- zitter der Afdeeling zoo tijdig in te zenden, dat het in eene daartoe beschreven buitengewone vergadering op den laatsten Zaterdag der maand Maart ter beraadslaging zal kunnen wor- den gebragt. Na goedkeuring der Afdeeling, wordt het door den Voorzitter aan het Bestuur der Akademie medegedeeld en aan zijn oordeel, volgens § 4 der Algeraeene Bepalingen on- derworpen. § 18. In de buitengewone vergadering van den laatsten Zaterdag der maand Maart worden twee leden benoemd, om, vereenigd met twee leden der Letterkundige Afdeeling, eene commissie uit te maken, aan welke, volgens § 10 der Algemeene Be- palingen, de Rekening en Verantwoording van den Algemee- nen Secretaris ter beoordeeling wordt gegeven. XLIX VOOEZITTEK EN ONPER-VOORZITTER. § 10. De Voorzitter leidt de beraadslaging iu de vergaderingen en handhaaft hare orde^ volgens hetgeen daaromtrent in §§ 1, 3, 4, 9, 14, 15 en 16 is vastgesteld. In de orde der stemming brengt hij zijne stem het laatst uit. § 20. De Voorzitter volgt bij de leiding der handelingen van de vergadering hij voorkeur de volgende orde: i^. lezing van het proces-verbaal der voorgaande verga- dering, dat, na goedkeuring, door den Voorzitter en den Secretaris geteekend wordt; 2°. kennisgeving van ingekomen stukken en boekwerken ; 3^. aanvragen van Regeringswege ; 4^. voorstellen van leden ; WK mededeelingen van correspondenten en aanvragen van personen, door geen titel aan de Akademie verbonden ; 6^. spreekbeurten en wetenschappelijke mededeelingen van ter vergadering aanwezige leden; 7^^. laatste omvraag; 8^. lezing en goedkeuring van de korte aanteekeningen van het verhandelde. § 21. Zoo de Voorzitter verhinderd wordt de leiding der verga- dering op zich te nemen, geeft hij daarvan kennis aan den Onder- Voorzitter en aan den Secretaris. De Onder- Voorzitter vervangt bij ontstentenis den Voor- zitter, en treedt in al zijne regten en verpligtingen. S E C E E T A R I S. § 22. De Secretaris zorgt dat eeue aankondiging van elke gewone vergadering ter plaatsing in de Nederiandsche Staats- Courant en in de Amsterdamse] ce Courant tijdig worde opgezonden. Jaakboek 1886. *J L § 23. Hij is belast met de uitgave, de verzending en de bewaring van al hetgeen door de Afdeeling in het licht wordt gegeven. § 24. Alle verslagen en brieven der Afdeeling worden door hem geteekend. § 25. De Secretaris brengt al wat hij voor de Afdeeling ont- vangt ter kennisse van den Voorzitter. § 26. De Secretaris sneeft nimmer eenig stuk uit het archief der Afdeeling, zonder behoorlijk bewijs van ontvangst. Dergelijke afgifte kan alleen door leden gevorderd worden. § 27. De Secretaris zorgt dat, zoodra de boekwerken, welke door de Afdeeling uitgegeven worden, zijn afgedrukt, exemplaren daarvan den algemeenen Secretaris worden ter hand gesteld j volgens § 15. Goedgekeurd, De Minister van Binnenlandsche Zaken, 'sGravenhage, VAN REENEN. den Q^'^^ November 1855. LT REGLEMENT YAN ORDE VOOR DE AFDEi^LING TAAL-, LETTHR-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIJSGKERIGE WETENSCHAPPEN. WERKZAAMHEDEN DER LEDEN. § 1. De gewone vergaderingen der Afdeeling worden, met uit- zondering der maanden Julij en Augustus, gehouden op den tweeden Maandag van elke maand. § 2. De leden der Afdeeling voor de Wis- en Natuurkundige Wetenschappen, de gewone vergaderingen der Afdeeling Taal-, Letter-, Geschiedkundige en Wijsgeerige Wetenschappen bijwo- nende, hebbeu regt op vergoeding van reis- en verblyfkosteu. Elk lid der Akademie ontvangt, ten minsten vier dagen vóór de gewone vergaderingen van elke Afdeeling, een brief van uitnoodigiug, waarin zooveel mogelijk de onderwerpen worden vermeld, die behandeld zullen worden. De gewone vergaderingen worden op het in den brief van beschrijving vermelde en door den Voorzitter bepaalde uur geopend en uiterlijk te drie uren gesloten. Wanneer er na de gewone nog eene buitengewone verga- dering moet gehouden worden, zal de eerste een uur vroeger worden gesloten. De werkzaamheden der gewone vergaderingen zijn: 1°. het doen van verslag over zaken, waaromtrent de Rege- ring den raad der Afdeeling mogt hebbeu ingewonnen ; D* Lil 2*^. beraadslaging over voorstellen aan de Regering, betref- fende de belangen der wetenschap ; 3°. het aanhooren van en beraadslagen over mededeelingen en voorstellen, betreffende onderwerpen van wetenschap. § 5. De Afdeeling geeft uit: 10. Verhandelmgen in 4*^. 20. Verslagen en Mededeelingen in 8^. In deze laatsten worden opgenomen de processen-verbaal der gewone vergaderingen, en zoodanige stukken, als, hetzy door leden der Akadeuiie, hetzij door personen niet aan de Akadeniie verbonden, daartoe met goedkeuring der vergadering aangewezen worden. § 6. Stukken, bestemd voorde Verhayidelingen , worden in hsiuden gesteld eener commissie van ten minste twee leden, die binnen eenen vastgestelden tijd verslag uitbrengt. Het uitbrengen van het verslag, de beraadslaging en het besluit omtrent de aan- neming geschieden in eene gewone vergadering. Op advies van den Voorzitter en Secretaris, kan zulks ook in eene buitengewone vergadering plaats hebben. Stukken, bestemd voor de Verslagen en Mededeelingen, wor- den in handen gesteld eener commissie van redactie, benoemd in de buitengewone vergadering der maand April, en bestaande, behalve uit den Secretaris, ambtshalve lid der commissie, uit vier leden, waarvan elk jaar twee aftreden, welke echter terstond weder verkiesbaar zijn. Zij is tot de plaatsing der stukken in de Veldslagen en Mededeelingen bevoegd. Mogt zij daarin eenig bezwaar vinden, dan geeft zij daarvan in eene buitengewone vergadering berigt, en wordt aan de leden de beslissing overgelaten LUI § 8. Elk lid der Akademie ontvangt een afdruk van al wat door de Afdeeling wordt in het licht gezonden. § 9. Zoo van wege eenig Departement van Algemeen Bestuur de voorlichting der Afdeeling verlangd wordt, benoemt de Voorzitter eene commissie, bestaande uit zooveel leden als hem wenschelijk zal voorkomen, ten einde daarop, binnen een bij de benoeming vastgestelden tijd, de Afdeeling te dienen van berigt, voorlichting en raad. Het verslag der commissie wordt in eene gewone verga- dering voorgedragen. Indien er bezwaren bestaan tegen de behandeling in het openbaar, kan zulks ook in eene buitengewone vergadering geschieden. § 10. De Akademie verklaart zich niet over de waarde van eenig haar ter beoordeeling toegezonden boekwerk, tenzij daartoe door de Regering uitgenoodigd, of wanneer het boekwerk haar ter mededinging naar een uitgeloofden prijs wordt toegezonden. § 11- Zoo eenig lid mogt verlangen dat eene bepaalde prijsvraag door de Akademie werd uitgeschreven, is hij gehouden haar in de maand .Januarij aan den Secretaris der Afdeeling schriftelijk op te geven, die haar aan de leden bekend maakt. De beraadslaging daarover heeft plaats in de vergadering der maand Maart. In geval van goedkeuring door de Afdeeling, wordt, na gehouden overleg met het algemeen Bestuur, voor zooveel de regeling der uitgaven betreft, in de algemeene vergadering kennis gegeven van de prijsuitschr^ving der Afdeeling. § 12 Op onbepaalde tijden worden met gesloten deuren buiten- LIV gewone vergaderingen gehouden, waartoe alleen de leden der Afdeeliug worden opgeroepen. De Voorzitter is geregtigd, onmiddellijk vóór of uii eene gewone vergadering, eene bui- tengewone te beleggen. Bijaldien eene buitengewone verga- dering beschreven wordt, zullen de onderwerpen ter behan- deling in den beschrijviugsbiief Avorden vermeld. § 13. Alle voorstellen, welke niet slechts de orde van behande- ling of de huishoudelijke aangelegenheden betreffen, worden schriftelijk aan den Voorzitter ter hand gesteld. § 14. Van de gewone en buitengewone vergaderingen wordt het proces-verbaal vóór hare sluiting in kort ontwerp gelezen en goedgekeurd, daarna in zijne uitbreiding vastgesteld in eene volgende vergadering, en dat van de gewone vergaderingen zoo spoedig mogelijk in de Verslagen en Mededeelingen uit- gegeven. De processen -verbaal der buitengewone vergaderingen wor- den, wanneer tot het drukken daarvan besloten wordt, alleen aan de leden der Akademie, alsook aan de Departementen van Algemeen Bestuur in druk medegedeeld. § 15. In alle gevallen van stemming geschiedt de beslissing by volstrekte meerderheid. Bij staking van stemmen beslist de stem van den Voorzitter. Ter bepaling van de rangorde der stemming wordt to: grondslag genomen de prsesentie-lijst, op welke iedere naam een nummer heeft. Volgens het lot wordt in elke vergade- ring beslist, bij welk nummer de stemming zal aanvangen. De leden der afdeeliug voor de Wis- en Natuurkundige Wetenschappen en de correspondenten der Afdeeliug voor de Taal-, Letter-, Geschiedkuiidige en Wijsgeerige Weten- schappen, in eene gewone vergadering tegenwoordig, hebben eeüG raadgevende stem, LV § 16. Zoo de stemming de keuze vau personen betreft, geschiedt zij luet toegevouwen stembriefjes. Indien bij eene eerste stem- ming geen volstrekte meerderheid verkregen is, heeft er eene tweede vrije stemming plaats. Bij de derde stemming is men gebonden aan de twee personen, die bij de tweede vrije stemming de meeste stemmen op zich vereenigd hebben. De volstrekte meerderheid beslist. Bij gelijkstaande stemmen beslist het lot. § 17. Tot de verkiezing van leden wordt, in eene daartoe beschre- ven buitengewone vergadering der maand Maart, beslist over de vraag, of eene openstaande plaats zal worden vervuld. Daarna wordt eene lijst opgemaakt van candidaten, die ten minsten een derde der aanwezige stemmen op zich vereenigd heb- ben, en wier aanspraken op het lidmaatschap door de leden der Afdeeling overwogen worden. Uit deze lijst geschiedt de keuze, bij volstrekte meerderheid vau stemmen, in eene daartoe be- schreven buitengewone vergadering in de maand April. § 18. Zoo een lid der Afdeeling' eenig voorstel, de Akademie be- trelfende, in de vereenigde vergadering van April ter beraad- slaging wenscht te brengen, is hij gehouden, het aan den Voor- zitter der Afdeeling tijdig in te zenden, zoodat het in eene daartoe beschreven buitengewone vergadering, op den tweeden Maandag der maand Maart, ter beraadslaging zal kunnen wor- den gebragt. Na goedkeuring der Afdeeling, wordt het door den Voorzitter aan het Bestuur der Akademie medegedeeld en aan zijn oordeel, volgens § 4 der Algemeene Bepalingen, onderworpen. In de buitengewone vergadering van den tweeden Maandao- der maand Maart worden twee leden benoemd, om, vereeuio-d 7 7 O met twee leden der Natuurkundige Afdeeling, eene commissie uit te maken, aan welke, volgens § 10 der Algemeene Be- palingen, de Rekening en Verantwoording van den algemee- ueu Secretaris ter beoordeeliug wordt gegeven. LVI VOORZITTER EN ONDER- VOORZITTER. § 19. De Voorzitter leidt de beraadslagingen in de vergaderingen en handhaaft hare orde, volgens hetgeen daaromtrent in §§ 1 , 3, 4, 9, 14, 15 en 16 is vastgesteld. In de orde der stem- ming brengt hij zijne stem het laatste uit. § 20. De Voorzitter volgt bij de leiding van de handelingen der vergadering bij v oorkeur de volgende orde : 1^. lezing van het proces-verbaal der voorgaande vergade- ring, dat, na goedkeuring, door den Voorzitter en den Secretaris geteekend wordt ; 2*^. kennisgeving van ingekomen stukken en boekwerken ; 3°. aanvragen van Kegeringswege ; 4°. voorstellen van leden ; 5^. mededeelingen van correspondenten en aanvragen van personen, door geen titel aan de Akademie verbonden » 6*^. wetenschappelijke mededeelingen van ter vergadering aanwezige leden ; 7°. laatste omvraag ; 8*^. lezing en goedkeuring van de korte aanteekeuiugen van het verhandelde. § 21. Zoo de Voorzitter verhinderd wordt de leiding der vergade- ring op zich te nemen, geeft hij daarvan kennis aan den Onder- Voorzitter en aan den Secretaris. De Onder- Voorzitter vervangt bij ontstentenis den Voor- zitter, en treedt in al zijne regten en verpligtingen. SECRETARIS. § 22. De Secretaris zorgt dat eene aankondiging van elke gewone vergadering ter plaatsing in de Nederlandsche Staats- Cour mit en iu de Ainaterdamsche Courant tijdig worde opgezonden. LVII § 23. Hij is belast met de uitgave, de verzending en de be- v^^ariug van al hetgeen door de Afdeeling in het licht wordt gegeven. § 24. Alle verslagen en brieven der Afdeeling worden door hem geteekend. o^ § 25. De Secretaris brengt al wat hij voor de Afdeeling ontvangt ter kennisse van den Voorzitter. § 26. De Secretaris geeft nimmer eenig stuk uit het archief der Afdeeling, zonder behoorlijk bewijs van ontvangst. Dergelijke afgifte kan alleen door leden gevorderd worden. § 27. De Secretaris zorgt dat, zoodra de boekwerken, welke door de Afdeeling uitgegeven worden, zijn afgedrukt, exemplaren daarvan den algemeenen Secretaris worden ter hand gesteld, ter verzending volgeus § 15 der Algemeene Bepalingen. Goedgekeurd, De Minister van Binnenlandsche Zaken, 'sGravenhage, VAN REENEN. den G<^en JSJ'ovember 1855. Lvin ALGEMEENE BEPALINGEN. BESTUUR DER AKADEMIE. § 1. De tijdelijke algemeeue Voorzitter en Secretaris maken het bureau van het Bestuur uit. § 2. Het Bestuur beheert de algemeene huishoudelijke belangen der Akademie, en doet, voor zoo verre uoodig, de gevorderde voorstellen daartoe aan 'sLands Regering. § 3. De raming der uitgaven voor het volgend jaar wordt in de eerste week van de maand April door den algemeenen Secretaris aan het oordeel van het Bestuur onderworpen en, na goedkeuring, gebragt in de vereenigde vergadering der beide Afdeelingen, volgens art. 12 van het organiek Regle- ment te houden in de maand April, § 4. Telken jare, in de eerste week der maand April, beraad- slaagt het Bestuur over de punten van beschrijving der vereenigde vergadering van de beide Afdeelingen, te houden in de maand April, en beoordeelt de voorstellen, welke daartoe van de Afdeeling zijn ingekomen. § 5. Zoo het bijeenroepen eener buitengewone vereenigde ver- gadering uoodig wordt geacht, bepaalt het Bestuur daartoe de punten van beschrijving. LTX § 6. Zoo een lid der Akademie deu aankoop van een of meer- dere boekwerken verlangt, zal hij daartoe het voorstel doen in de Afdeeling waartoe hij behoort. Zoo de Afdeeling den aankoop wenschelijk acht, doet zij het voorstel daartoe aan het Bestuur, dat de uitvoerbaarheid van den aankoop, in verband met den staat der kas van de Akademie, beoor- deelt, en daarop besluit. VEREENIGDE VERGADEEING VAN DE BEIDE AFDEELINGEN DER AKADEMIE. § 7. De leden der Akademie worden ten minsten acht dasen te voren opgeroepen tot de vereenigde vergadering, volgens art. 12 van het organiek Reglement te houden in de maand April. De beschrijvingsbrief wordt geteekend door den algemeenen Secretaris. De onderwerpen ter behandeling, vastgesteld in de verga- dering van het Bestuur, worden in den beschrijvingsbrief vermeld. § 8. Na de vereenigde zitting van April, wordt van de afwisse- ling van den voorrang kennis gegeven aan den Minister van Binnenlandsche Zeken. § 9. In de vereenigde vergadering voornoemd, wordt het verslag van den staat en de werkzaamheden der Akademie voorge- dragen door den algemeenen Secretaris. Na goedkeuring door haar, wordt het den Koning aangeboden, en in afschrift aan den Minister van Binnenlandsche Zaken medegedeeld. § 10. De algemeene Secretaris zorgt dat de Rekening en Verant- LX woording over het afgeloopen jaar gereed zy vóór den 15'^^'^ April. Elke Afdeeling benoemt in de buitengewone vergade- ringen der maand Maart twee leden, welke eene commissie tot onderzoek van de Rekening en Verantwoording uitmaken. De namen dier leden worden door de Secretarissen der Af- deeling aan den algemeenen Secretaris bekend gemaakt. De algemeene Secretaris zorgt dat aan liet oudste lid der com- missie uit de voorzittende Afdeeling, de Rekening en Verant- woording met hare Bescheiden en Memorie van Toelichting tgdig worden ter hand gesteld. De commissie brengt haar verslag uit in de vereenigde vergadering der maand April. In geval van goedkeuring, wordt de Rekening en Verantwoording door den algemeenen Voorzitter geteekend en, in afschrift, medegedeeld aan den Minister van Binnenlandsche Zaken. Zij wordt opgenomen in het proces-verbaal der vereenigde vergadering. ALGEMEENE SECRETAEIS. § 11. De algemeene Secretaris brengt de besluiten ten uitvoer der vereenigde vergadering van de Akademie en van haar Bestuur. Hij teekent de van haar uitgaande brieven en zorgt dat het proces-verbaal van haar, na goedkeuring door het Bestuur der Akademie, gedrukt aan hare leden en corres- pondenten, als ook aan de Hoofden der Departementen van Algemeen Bestuur, verzonden worde. § 12. De algemeene Secretaris is belast met de zorg voor de boekery der Akademie. Hij doet de aankoopen, waartoe in de vergaderingen van het Bestuur besloten wordt, draagt zorg voor de completeering der in de boekerij voorhanden boek- werken, alsook voor het inbinden daarvan, voor zoo verre zulks gevorderd wordt. Hij zorgt voor de vervaardiging en het in druk uitgeveu van eenen Catalogus der boekerij, laat LXT dezeu behoorlijk bijschryveu, en geeft elke maaud in de Verslagen en Mecledeelingen der Afdeeling, waarvan hij de Secretaris is, eene volledige lijst uit van de ten geschenke ontvangen en aangekochte boekwerken, met hunne inhouds- opgave. Hij stelt aan het Bestuur de maatregelen voor, ge- vorderd tot bewaring en uitbreiding der boekerij. § 13. De leden der Akademie hebben het regt om boeken uit de boekerij der Akademie ten gebruike te ontvangen, onder voorwaarde dat daarvoor een behoorlijk bewijs van ontvangst worde verleend ; dat geen boekwerk langer dan gedurende drie maanden buiten de boekerij blijve en, in geval van beschadiging, de aangebragte schade door den gebruiker ver- goed worde. Eenige kostbare plaatwerken in groot formaat, waarvan eene lijst, opgemaakt door den algemeenen Secretaris en goedgekeurd door het Bestuur, in de Boekerij ter visie be- hoort te liggen, zullen alleeu op magtiging van het Bestuur aan de leden ten gebruike worden gegeven. De algemeene Secretaris is gemagtigd om, onder gelijke voorwaarde, boeken ten gebruike te geven aan personen, door geen titel aan de Akademie verbonden, mits dat hun bewijs van ontvangst ook door een lid der Akademie getee- kend worde Van de ten gebruike gegeven boekwerken wordt een re- gister door den algemeenen Secretaris gehouden. De bewijzen van ontvangst worden zorgvuldig door hem op het bureau der Akademie bewaard. § 14. In de vereenigde vergadering van de maand April brengt de algemeene Secretaris verslag uit over den staat der boe- kerij, en doet hij de voorstellen, welke tot hare bewaring en uitbreiding aan het Bestuur geschikt zijn voorgekomen. Lxn 15. De algemeene Secretaris zorgt dat er een inventaris zy der bezittingen van de Akademie, en bewaart deze op de wyze, welke aan het Bestuur doeltreffend voorkomt. Hij beeft het archief en het magazijn der Akademie onder zijn beheer, en zorgt voor de verzending van de door de beide Afdeeliugeu der Akademie uitgegeven werken aan den Koning, de Prinsen van het Vorstelijk Huis, de Hoofden der Departementen van Algemeen Bestuur, de Leden en Correspondenten der Aka- demie en de Binnen- en Buitenlandsche Genootschappen, waarmede de Akademie in verbinding is. Hiervan wordt eene lijst van expeditie door hem bewaard. Hij zorgt dat de exemplaren, waarover de Akademie de beschikking heeft, behoorlijk bewaard en in een magazijn- boek verantwoord worden. § 16. De algemeene Secretaris ontvangt de toelage, welke van 's Rijkswege aan de Akademie wordt verstrekt, alsook de overige baten der Akademie. Hij beheert deze gelden, doet daaruit de noodige betalingen, en verantwoordt ze op de wijze in § 3 en 10 der Algemeene Bepalingen omschreven. BERIGT OMTRENT WIJZIGINGEN IN DE ALGEMEENE BE- PALINGEN VAN DE REGLEMENTEN VAN ORDE. Door het Bestuur der Akademie zijn veranderingen ge- maakt in § 3 en 10 der Algemeene Bepalingen, met wier strekking zich 'slands Regering heeft vereenigd. Dezestrek- king nu is: dat, naar aanleiding ook van den wensch, uit- gedrukt in de vereenigde zitting van 24 April 1858, betere regelmaat worde gebragt in het vaststellen der begrooting. Ten einde daartoe te geraken, heeft het Bestuur der Aka- Lxm demie aan deu Minister van Binnenlandsche Zaken vergun- ning gevraagd en van zijne Excell. verkregen, om alinea & en c van Art. 12 Org. Regl. aldus te lezen, dat onder afgeloopen en volgend jaar het Akademie- en niet het bur- gerlijk jaar worde verstaan. Hieruit zijn de volgende bepa- lingen voortgevloeid : 1"^. Sluiting der rekening van de Akademie telken jare vóór ultimo Maart ; 2^. Sluiting der afrekening voor de vergoeding van reis- en verblijfkosten telken jare op den laatsten Zaterdag der maand December en uitbetaling daarvan vóór of op den laatsten Zaterdag der volgende maand Februarij. Om zulks mogelijk te maken, is het noodig dat in de algemeeue bepalingen § 3 en § 10 worden gelezen, gelijk zij nu in dit Jaarboek op blz. LVIII en LX gesteld zijn. LXIV BRIEF Y^^ HKT BKSTUUR DER KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN AAN DE LEDEN DEBZELFDE AKADEMIE. Het Bestuur der Kouinklijke Akademie van Wetenschappen heeft de eer ter kennisse zijner medeleden te brengen, dat het, na nauwgezette overweging, bezwaar moet maken, na het in werking treden der wet tot regeling van het auteurs- recht op 1 Jan. 1883, dat recht voor de werken der Aka- demie aan te vragen. Die leden der Kon. Akademie van Wetenschappen, welke zich dat recht voor hunne verhandelingen of bijdragen voort- aan wenschen verzekerd te zien, zouden zich dienaangaande met den uitgever der Akademie, den Heer Joh. Muller alhier, kunnen verstaan, en de kosten, aan de verkrijging van het auteursrecht verbonden, zelven behooren te dragen. NAMENS HET BESTUUR DER KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN : C. A. J. A. OÜDEMANS, Algem. Secretaris. LXV VRIJDOM VAN BRIE F PORT. Ten opzichte van het genot van vrijdom van briefport^ is het noodzakelijk^ H.H. Leden der Akadeinie op de volgende bepalingen der Postwet te ivijzen: § 4i>. {al. 3). De brieven en verdere stukken^ waar- voor vrijstelling is toegestaan^ kmtiien, naar verkiezing der afzenders., onder gesloten omslagen of onder kruis- band worden verzonden. Voor de verzending van kaarten, terkeningen en^ der- gelijke., is het bezigen van borden, kokers en rollen toe- gelaten. § 51. {al. 1). De portvrije brieven moeten door de afzenders op het adres worden gewaarmerkt met hunne eigenhandige naamteekening ., onder vermelding der ambts- betrekking, ivaarin aanspraak op vrijstelling wordt ge- maakt. {al. 8). De ivaarmerking van brieven, afkomstig van collegiën of com,missiën, geschiedt door den voorzitter, of wel door den secretaris of griffier. Jaarboek 1886. £ LXVI PROGRAMMA certaminis poetici ab academia regia DISCIPLINARUM NEDEELANDICA EX LEGATO HOEUFPTIANO ANNO MDCCCLXXXVI indicti. In conventu Ordinis Litterarii a. d. VIII ld. Martias acto de carminibus certamini oblatis haec iudicia lata sunt: Brevissimo carmine quod inscribitur Exulis Gemitus, quum legibus non responderet, seposito, quatuor carmina supererant : I ludas Machahaeus. II Querentem Aiororam, quod ab homi- nihus derelinquatur, consolatur Pallas. III Nupta ad amicam. Epistola. IV Mater Messias. Primum carmen, versibus hexametris plus quingentis con- stans, puro sermone et pulcris versibus egregie depingit res gestas illius herois. lu tenuiore arguraento versatur Epistola, quam muiier nupta ad virginem amicam scripsisse fingitur, sed ita se com- mendat suavitate et elegantia, ut laude dignissima videatur, Qui Aurorae querelas et Palladis consolationem versibus exposuit, laudari debet ob carrainis iuventionem et bonos versus, sed nou attigit aemulorum virtutes. Postremo qui Matrem Messiae carmine celebravit, rem ille quidem sat bene gessit, sed sermone usus est nonnunquam obseuro, nee argumenti subliiiiitati satisfecisse existimatur. Itaque praemium decretum est poetae ludae Machabaei, quem cognovimus esse Petrum Esseivam, Friburgensem Hel- vetium. Qui secundo honore dignissimus visus est poeta epistolae Nupta ad amicam, rogatus scidulae suae aperiendae veniam dedit. Prodiit nomen Iohannis van Leeuwen, Amsteloda- LXVIl mensis, Cui tertius locus tributus est, liunc honoris gradum recusavit. Novum certameu his legibus pouitur, ut carniina non ex alia lingua traiislata neque iam edita neque L versibus minora, nitide et iguota iudicibus manu scripta, sumptibus poetarum ante Kalendas lauuarias anui proxinii mittautur loHANNi CoRNELio Gekahuo Boot, Ordini litterario Academiae ab actis, munita sententia, quae et ipsa inscribenda est scidu- lae obsignatae, in qua uonieu et patria pootne indicatur. Praemiiim erit nummus aureus CCC florenoruni. Carmen praemio ornatuni typis describetur cum uliis, quae editioue digna censebuntur, venia edendi ab iis, qui fecerint, impetrata. In conventu Ordinis niense Martio agendo iudicum sen- tentia recitabitur et scidulae carminibus nou laudatis additae coraburentur. Amstelodami OPZOOMER Kal. April, müccci-xxxvi. Ordinis praeses. E PROCES-VERBAAL VAN DE ïmeiiEfle ïerptoiig 4er kit kïMhm VAN DE KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN. INLEIDING. Tot de Vereenigde Vergadering van de beide Afdeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen, gevestigd te Amsterdam, waren de Leden met den volgenden brief op- geroepen : Amsterdam, den l?*^^" April 1886. Ik heb de eer U te noodigen op Zaterdag den 24sten April e, k., des voormiddags te ll^/g uren, tot eene Vereenigde Vergadering van de beide Afdeelingen der Koninklijke Aka- demie van Wetenschappen, voorgeschreven bij Art. 12 van het Organiek Reglement. C. A. J. A. OUDEMANS, Algemeene Secretaris. ONDERWERPEN VAN BEHANDELING. 10. Ontwerp- Verslag van den staat en de werkzaamheden der Akademie in het afgeloopen Akademiejaar. 20. Rekening en Verantwoording van den Algemeenen Secretaris over het jaar 1885 — 1886, en Rapport van de Heeren Hügo dë Vuies, Beiirens, Buys en Joris- SEN, door de twee Afdeelingen der Akademie in Com- missie benoemd tot het nazien daarvan. LXXII 3^. Antwoord vau den Algemeenen Secretaris op de laat- ste alinea van het Rapport over zijn beheer, uitge- bracht in de Aprilvergadering vau 1885. 4*^. Raming der outvaugsten en uitgaven over 1886 — 1887. 5'\ Verslag aangaande de Boekerij en het Munt- en Pen- ningkabinet. 6^. Verwisseling van den voorrang der Afdeeliugen. PROCES-VERBAAL VAN DE VAN DE KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN. GEHOUDEN DEN 24sten APRIL 1886, DES VOOEMIDDAGS TE IIV2 UREN. Algemeene Voorzitter Algemeene Secretaris C. H. D. BUYS BALLOT. C. A. J. A. OUDEMANS. Tegenwoordig de Heeren : kern, martin, m. de vries, OPZOOMRR, CAMPBELL, LAND, NABER, TIELE, ENGELMANN, LEEMANS, HOEKSTRA, PLEIJTE, DE HOOP SCHEFFER, BOOT, KORTEWEG, BIE- RENS DE HAAN, BEETS, G. DE VRIES AZ., VAN DIESEN, RIJKE, PLACK, KAMEKLINGH ONNES eu H. DE VRIES. LXXIV De Voorzitter opent de Vergadering. I. De Algemeene Secretaris leest het door hem ont- worpen Verslag van den staat en de werkzaamheden der Akademie, hetwelk aldus luidt : SIRE! In gevolge het voorschrift, vervat in Art. 14 van haar Reglement, heeft de Koninklijke Akademie van Wetenschap- pen opnieuw de eer, Uwe Majesteit het Verslag over de werkzaamheden van het afgeloopen Akademiejaar aan te bieden. Het allereerst dient vermeld, dat de Natuurkundige Af- deeling een schrijven ontving van Z. E. den Minister van Waterstaat, Handel en Nijverheid, d.d. 27 November 1885, N^. 31, waarin hare aandacht gevestigd werd op een opstel van den Franschen Ingenieur Clavenaü, opgenomen in de Mémoires de la Société nationale des Sciences naturelles et mathématiques de Cherbourg van 1879, en waarvan een uit- treksel aan des Ministers missive was toegevoegd. In deze verhandeling werd medegedeeld, dat talrijke en belangrijke verwoestingen door een klein schaaldier : Limnoria lignorum Rathke, aan verschillende hout- en havenwerken te Cherbourg waren toegebracht, en eene poging in het werk gesteld om den aard en de leefwgze van het dier te doen kennen, en middelen aan de hand te doen om den voortgang van het teweeggebrachte kwaad te stuiten. De Minister wenschte dat ook in ons vaderland omtrent de leefwijze en de wer- king van het schaaldier een opzettelijk onderzoek werd in- gesteld, en meende dat de Natuurkundige Afdeeling der Ko- ninklijke Akademie zich daarmede wel zoude willen belasten. Opdat aan 's Ministers verlangen zoo spoedig mogelijk ge- LXXV volg zou kunnen worden gegeven, benoemde de Voorzitter in de zitting der Afdeeling van 28 November 1885 eene Commissie, bestaande uit de Heeren Hubrecht, Hoffmann, VAN DiESKN, MiCHAKLis, VAN 't ïïofi<' en HoEK, aau welke werd opgedragen, de door den Minister ingezonden beschei- den te onderzoekeu en de Afdeeling dienaangaande in de Januarivergadering te dienen van voorlichting en raad. Aan deze opdracht werd door voornoemde Commissie, die de haar opgedragen taak gaarne aanvaardde, voldaan. In de zitting van 30 Januari 1886 bracht zij haar eerste rapport uit, waaruit vernomen werd, dat zij zich met de Frausche deskundigen in verbinding gesteld, en van deze onderschei- dene stukken houtwerk ontvangen had, die hevig aangetast en dus voor een onderzoek uitnemend geschikt waren. Het bleek der Commissie, dat niet één, maar drie verschillende schaaldieren zich daarin genesteld hadden, nl. Limnoria lig- norum Rathke (minder juist ook wel L. terebrans geheeten), Chelurus terebrans en Tanais vittatus, zoodat men vreesde, in overeenstemming met wat ook vroegere onderzoekers had- den opgemerkt, niet met één, maar met drie houtverwoesters te doen te zullen hebben. Een schryven, aan het Corps van Ingenieurs bij onzen Waterstaat gericht, had tot gevolg, dat een lid der Com- missie zich naar Wemeldinge begaf, om kennis te nemen van hetgeen de Heer ingenieur N. A. M. van den Thoorn, bij een uit eigen beweging ingesteld onderzoek van aange- tast paalwerk, gevonden had. Het bleek nu al zeer spoedig, dat ook onze kusten niet van Limnoria lignorum verschoond waren gebleven en onze houten zeeweringen reeds van dit dier te lijden hadden gehad, zoodat het niet betwijfeld kon worden, dat de Minister ter juister tigd de hulp der Aldee- ling was komen inroepen. De Commissie, overtuigd dat zij terstond aan het werk zou behooren te gaan, betreurde het zeer, dat zij niet be- schikken kon over een vast zoölogisch station aan eenig puut uüzer kust en in dienst der Uegeeriug. Hare taak zou LXXVI daardoor vergemakkelijkt eu vereenvoudigd, eu niet onbe- langrijke kosten bespaard zijn geworden. — Zij bevond zich thans in de noodzakelijkheid der Afdeeling te verzoeken, een eerste crediet van ƒ 2000 bij den Minister voor haar aan te vragen. Met die som zoude zg haar onderzoek alvast op ruimer schaal kunnen voortzetten, en allereerst het versprei- dingsgebied van het schaal dier binnen de grenzen van ons vaderland trachten te bepalen De Afdeeling, die het verslag met belangstelling had aan- gehoord, besloot aan den weusch der Commissie gevolg te geven. Den Secretaris werd opgedragen, den Minister met de belangrijkste punten uit het verslag bekend te maken en eene som van / 2000 aan te vragen om de Commissie in staat te stellen, hare werkzaamheden voort te zetten. Op dat schrijven ontving de Afdeeling een antwoord van den Minister, gedagteekend 12 Februari 1886. Z.E. had de maatregelen, aanvankelijk door de Limnoria-Commissie in 't werk gesteld, met genoegen vernomen en verklaarde dat de eventueel te maken kosten, waarvan te zijner tijd eene op- gave werd ingewacht, door het Rijk zouden worden vergoed. Intusschen konde de Minister op de begrooting van zijn de- partement voor het beoogde doel niet meer dan ƒ 1000 be- schikbaar stellen, zoodat het Z. E. aangenaam zou wezen, indien de uitgaven tot die som konden worden beperkt. Deze brief, aan de Limnoria-Commissie ter kennisneming toegezonden, lokte van haar de verklaring uit, dat zij hare werkzaamheden zou voortzetten, om later, als de som van ƒ 1000 verbruikt was, te beraadslagen over hetgeen haar te doen zou staan. Sedert werd door de Limnoria-Commissie nog eenmaal eene mededeeling aan de Afdeeling gericht. Hierin werd kennis gegeven dat een der leden, van den Heer ingenieur Roelants een stuk hout, afkomstig van eene zee- wering aan de N.0. kust van Groningen, ontvangen had, 'twelk zeer sterk ouder den invloed van eenig houtbeder- vend dier scheen geleden te hebben. De onderstelling, dat ook hier de Liinnoria ligrtorum aanleiding tot de verwoesting LXXVII gegeven zou hebben, verloor zeer aan waarschijuliikheid, sints vernomen werd, dat het aangetaste stuk 0.25 a 0.30 M. boven volzee had uitgestoken. Een nader onderzoek leerde dan ook, dat thans een snuitkever, waarvan zoowel de larven als de volkomen dieren in het hout gevonden werden, behoorde beschuldigd te worden. Jhr, Dr. E. Everts te 'sGravenhage herkende daarin deu P/iloeophagus spadix Heebst, tot hier- toe slechts zelden in Nederland, en dan nog slechts in geï- soleerden staat gevonden. De ondervinding, by deze gelegen- heid opgedaan, maande tot voorzichtigheid in het beoordeelen van aangetast hout in de toekomst. Tegen het einde van Maart had de Natuurkundige Afdee- ling de eer, van den Minister van Koloniën een schrijven te ontvangen, gedagteekend 19 Maart 1886, ter begeleiding van een handschrift van den Hoogleeraar J. A. C. Oudemans te Utrecht, inhoudende de vraag, of de Akademie het noodig achtte, de verificatie van een stel gewichten, bestemd voor de Indische Regeering, en reeds op verzoek des Ministers door den Heer Oudemans geverifieerd, nu nog eens, zooals vroeger Z.Exc.'s plan was geweest, ter verificatie toe te zen- den aan de Commissie voor Standaardmeter en -kiloffraiu. In de Vergadering der Afdeeling van 27 Maart 1886, werd dit onderwerp ter tafel gebracht, en besloten, des Ministers brief, met de daarbij behoorende bescheiden, te doen toeko- men aan de genoemde Commissie, met beleefd verzoek der Afdeeling te dienen van voorlichting en raad, en haar ant- woord, zoo mogel^k, te willen inzenden vóór de Vergadering der Afdeeling op 23 April. Daar de Commissie op dezen datum echter nog niet met haar advies gereed was, kan dit laatste eerst in het volgend jaarverslag worden meegedeeld. In het voorgaand Verslag aan Uwe Majesteit, maakten wij gewag van een voorstel van het Belgisch Gouvernement tot Lxxvm stichting eener internationale Akademie voor Nederlandsclie taal- en letterkunde, waarover het gevoelen der Letterkun- dige Afdeeling gevraagd was. Dat voorstel werd in handen gesteld eener Commissie, bestaande uit de Heeren M. de Vries, Kern en Verdam, die in de buitengewone Vergade- ring van 13 April 1885 haar rapport uitbracht. Ofschoon verreweg de meeste leden zich met het gunstig oordeel der Commissie wel konden vereenigeu, werden toch tegen onder- scheidene punten zoo vele bezwaren geopperd, dat besloten werd, de zaak andermaal aan bovengenoemde Commissie, aan welke de Heer Asser als lid werd toegevoegd, tot nader onderzoek op te dragen. Het gewijzigd rapport werd in de Vergadering van 11 Mei 1885 voorgelezen en goedgekeurd, en den 16*^^" Mei met de bijbehoorende stukken aan den Minister van Binnenlandsche Zaken toegezonden. In de November- vergadering 1885 der Afdeeling Natuur- kunde, werd een brief gelezen van den Heer Dr. C. Ph. Slui- ter, gedagteekend van Batavia, 30 Juni 1885, waarin de wensch te kennen werd gegeven, dat de Afdeeling zich wen- den zou tot de Regeering, met het verzoek, aan Nederland- sche zoölogen, die zich bereid zouden verklaren aan het zoölogisch station te Batavia te gaan werken, het gaan naar Indië gemakkelijk te maken, door hun vrijen overtocht voor de heen- en t'huisreis toe te staan. Deze brief werd met verzoek om voorlichting en raad in handen gesteld van de Heeren Hubrecht en Hoek. In de December-zitting daaraanvolgend brachten genoemde Heeren verslag uit, en deden zij, op gronden, in den breede ontwikkeld, het voorstel, dat de Afdeeling aan het verzoek van den Heer Sluiter niet alleen een gewillig oor verlee- nen, maar het zelfs met warmte bij de Regeering zou aan- bevelen. Tot een en ander werd door de Afdeeling besloten, en vastgesteld dat het verzoek gericht zou worden aan Z.E. den Minister van Binnenlandsche Zaken, met de uitnoodi- LX XIX giug, zoo daartoe termen mocliteii bestaan, in overleg te treden met zijn ambtgenoot van Koloniën. Aan dezen Minis- ter zou een afschrift van het adres aan den Minister van Binnenlandsche Zaken ter kennisneming worden toegezonden. Tot hiertoe bleef de Afdeeling met des Ministers inzich- ten ten deze onbekend. De HuYGENs-Com missie bracht in de Juni zitting van 1885 haar derde Verslag uit, waaruit bleek, dat met het drukken der bescheiden in het najaar een begin zou worden gemaakt. In dezelfde Juni-zitting vernam de Afdeeling, dat de Hee- ren Engelma.>^n, Stokvis en Rauwenhoff, aan wie de taak was opgedragen te beslissen, aan welken geleerde »die in den loop der laatste tien jaren zich het meest verdienstelijk had gemaakt op het gebied der studie van de mikroskopische wezens" eene tweede uitreiking der gouden Leeuwenhoek- medaille ten deel zou behooren te vallen, eenstemmig was in het oordeel, dat daarvoor op dit oogenblik geen ander in aanmerking kou komen dan de Heer Fekdinand Cohn, hoog- leeraar in de planten-physiologie aan de Universiteit te Bres- lau. Dien geleerde werd van de gevallen beslissing kennis gegeven en hem het voornemen der Afdeeling medegedeeld om hem de medaille op den 8^^*^" September — de dagtee- kening van den brief, waarin Leeuwenhoek 's ontdekking der mikroskopische wezens vermeld staat — door den Rector Magnificus der Breslauer üuiversiteit in eene plechtige Senaats- zitting te doen uitreiken. Uit het antwoord van den Heer Cohn bleek echter, dat de Breslauer Universiteit in September in staat van vacantie zou verkeeren, zoodat aan het voornemen der Afdeeling geen gevolg kon worden gegeven. Alsuu werd besloten, den Heer Cohn uit te noodigen, de vergadering der Afdeeling van 26 September 1885 met zyne LXXX tegenwoordigheid te vereeren en de medaille uit handen van den Voorzitter der Afdeeling te komen ontvangen. De Heer CoHN toonde zich hiertoe bereid, en de feestelijke zitting had dan ook op den zooeven genoemden datum plaats. Door eene Commissie binnengeleid, nam de Heer Cohn te midden der Vergadering plaats en werd hij door den Voorzitter in hartelijke woorden verwelkomd en geluk ge- wenscht met de hem ten deel gevallen onderscheiding. Daarna werden door den Heer Stokvis, bi] ontstentenis van den Heer Engelmann, de gronden ontvouwd, waardoor de Leetjwenhoek- Commissie gedreven was geworden, hem, laureatus, het eer- metaal toe te kennen. De rede van den Heer Stokvis werd uitgesproken in de Duitsche taal en gevolgd door de uit- reiking van de medaille, met eenige toepasselijke woorden, door den Voorzitter. De Heer Cohn betuigde, zichtbaar ge- roerd, zijn dank aan de Akademie en de Leeuwenhoek- Commissie voor beider bemoeiingen in de voor hem zoo beteeken is volle aangelegenheid; waardeerde in hooge mate de hem ten deel gevallen onderscheiding, en bracht hulde aan Leeuwenhoek 's uitnemende verdiensten, daarbij in herinne- ring brengend hoc Nederland, gedurende het tydvak, waarin de gevierde natuuronderzoeker zijne ontdekkingen bekend maakte, mocht bogen op het bezit van tal van mannen, die, in zeer verschillende richtingen, zich, ten opzichte van hun vaderland, in hooge mate verdienstelgk hadden gemaakt. Na den afloop der plechtigheid werd den Heer Cohn uit- geleide gedaan en de gewone werkzaamheden hervat. Overgaande tot het vermelden der werkzaamheden, maken wij allereerst gewag van die, welke in de bijeenkomsten der Natuurkundige Afdeeling hebben plaats gehad. Uit liet vak der Wiskunde valt te vermelden 1*^ de aan- bieding van twee opstellen door den Heer Stieltjes, geti- teld »Sur quelques formules qui se rapportent a la theorie des fonctious elliptiques" (V. en M. 3. H. 101) en »Sur quel- LXXXI ques iatégrales définies" (V. en M. 3. II. 210); en 2^ eene voordracht van den Heer Schols »Over de half convergente reeks voor de berekening van fe—'^^dx" (V. en M. 3, II, 40). Over een onderwerp der Mechanica werd slechts eenmaal het woord gevoerd. De Heer Michaëlis nl. vesiigde de aandacht der leden op »den invloed van trekstangen op het opzetten van draaibruggen." Hij betoogde, dat het aan- brengen van trekstangen, ter vermindering der doorbuiginsT, bi) bruggen van kleine afmetingen geen nut heeft, en verder, dat die stangen, bij groote bruggen, veel zwaarder zouden moeten wezen dan zij vervaardigd worden, weshalve de door- buiging door haar eigen gewicht eene zeer ernstige hinder- paal tegen haar gebruik zou kunnen opleveren. Het best ware, in elk voorkomend geval, de voor- en nadeelen van trekstangen nauwkeurig te onderzoeken, en eerst daarna tot de aanwending of weglating er van te besluiten (V. en M. 3, II, 217). De Geodesie vond haren woordvoerder in den Heer Schols, die sprak »over de equivalente projectie met minimum-afwij- kiug voor een cirkelvormig terrein van geringe uitgebreid- heid" (V. en M. 3, II, 130). Over onderwerpen uit het gebied der Physica handelden de Heeren Grinwis, van der Waals, Lorentz en Kamer- LiNGH Onnes. De eerste sprak »over den invloed van gelei- ders op de verdeeling der electrische energie" (V. en M. 3, II, 1), en de tweede: eerst »over de plaats der buigpunten in de isothermische lijnen"; later »over het stabiel even- wicht van heterogene stoffen" en » over het thermo-dynamisch oppervlak van Gibbs" ; eene derde maal »over de grenzen van het gebied van den vasten toestand voor enkelvoudige en samengestelde stoffen," en eindelijk eene vierde maal »over de oplosbaarheid der zouten bij verschillende tempera- turen," De Heer Lorentz behandelde de vraag »of de ether al dan niet aan de beweging der Aarde deelneemt" en de Heer Kamerlingh Onnes maakte de Afdeeling bekend met Jaaeboek 1886. F LXXXII de uitkomst der laatste onderzoekingen van den Heer Dr. H. Haga »over de specifieke warmte der electriciteit in platina." De Heer Buys Ballot deed eene korte mededeeling van meteorologischen aard. Hij handelde over de berekening van de Januari- en Juli-temperatuur voor de verschillende breedte- cirkels en meridianen der aarde uit de beste thans bestaande isothermkaarten, en wees aan hoe men daaruit, indien die kaarten voor elke maand verbeterd zullen gegeven zijn, die verschillen uit den invloed van wind en stroomen zal kun- nen verklaren. Verder werd in het licht gesteld, wat men reeds omtrent de wisseling van de warmte aan de geheele oppervlakte der aarde in den loop van het jaar kan opma- ken (V. en M. 3, H, 165). De Scheikunde vond hare woordvoerders in de Heeren Feanchimont en van Bemmelen. — De eerste sprak eene eerste maal »over de werking van salpeterzuur op amiden" en eene tweede maal »over eene methode ter bepaling der chemische structuur van tweebasische organische zuren." Deze methode stelde hem o. a. in staat te verklaren, dat het tri- methyleen- en het tetramethyleen-dicarboonzuur beide als verzadigde disubstitutie-producteu van het melonzuur — waar- uit zij bereid zijn — te beschouwen zijn, en dat de meening van den Heer Fittig, alsof die zuren onverzadigde monosub- stitutie-produeten zouden wezen, in strijd is met de werke- lijkheid (V. en M. 3, H, 199). De Heer van Bemmelen hield eene voordracht »over de samenstelling en het voorkomen der zure gronden in het Nederlandsch diluvium" en bracht daarbij in herinnering dat hij reeds vroeger de raeening geuit had, dat de aanwezig- heid van ferro-sulfaat (ijzervitriool) het zuur worden van gronden te weeg zou brengen Thans ging hij de omstan- digheden na, waaronder voornoemd zout uit het zeewater, dat vroeger deze gronden aan het oog onttrok, ontstaan is, en hoe daaruit, onder den invloed van den plantengroei, van organische stoffen en van lage organismen, pyriet (zwavel- LXXXIII ijzer) werd voortgebracht. Dit pyriet, op bepaalde plaatsen opgehoopt, kan, onder veranderde omstandigheden, in basisch ferri-sulfaat overgaan : eene stof, waardoor de onvruchtbaar- heid van den bodem bepaald wordt (V. en M. 3, II, 125). Eene tweede voordracht van denzelfden Spreker betrof den uitslag van proeven, door den Heer Bakhuis Roozeboom ge- nomen ter » bepaling van de dissociatiespanning van het broom- waterstofhydraat" (V. en M. 3, II, 125), en eindelijk eene derde: »de dissociatieverschijnselen van ammoniumbromuur met ammonia" eveneens naar aanleiding van studiën, daar- omtrent ondernomen door den Heer Roozeboom. Deze studiën leidden tot de uitkomst, dat de wet van Debuay geen crite- rium aanbiedt ter herken ning^ eener chemische verbinding in eene vloeistof, die in staat van dissociatie verkeert (Y. en M. 3, II, 169). De Heer Mulder bood vijf chemische opstellen aan voor de Verslagen en Mededeelingen (3, II), nl. 1^: »over een additieproduct met broomcyaan" ; 2^: smeltpunt en kookpunt van broomcyaan" (V. en M. 3, II, 56 en 60) ; 3°: broom- cyaan tegenover aethylalcohol, 1*-' gedeelte" ; 4^: »over eene nieuwe methode ter polymerisatie van broomcyaan en de struc- tuur van eenige cyaanzuur-verbindingen" ; eindelijk S^: » Bij- drage tot de kennis van normaal cyaanzuur en afgeleiden." De Heer A. C. Oudemans Je. besterade voor de Verslagen en Mededeelingen een opstel, getiteld: »over de ontleding van kaliumchlorochromaat en kaliumfluochromaat ouder den invloed der warmte." Tot het gebied der Anatomie behoorde eene voordracht van den HeerZAAUER: » over arsenicumhoudende lijken". Als expert in de zaak der Leidsche giftmengster, was de Spreker persoonlijk in de gelegenheid geweest om te onderzoeken, welke veranderingen te weeg worden gebracht in het lijk van personen, wier dood door het gebruik van arsenicum veroor- zaak werd, en lag het voor de hand, dat hij in de annalen der gerechtelijke geneeskunde een onderzoek deed naar ge- vallen, welke als analoog aan de door hem behandelde be- LXXXIV schouwd konden worden, ten einde zoodoende te komen tot eene juiste voorstelling van hetgeen als standvastig of als toevallig onder die veranderingen te beschouwen was. Als eene der treffendste uitkomsten vermeldde de Spreker, dat het gebruik van arsenicum geenszins standvastig leidt tot het uitdrogen der lijken, en dat de zoogenoemde mummifi- catie door tal van omstandigheden, buiten het gebruik van arsenicum, kan worden teweeg gebracht. De pathologisch-miatomische dissertatie over » Pathologisch Bindweefsel" van den Heer D. E, Siegenbebk van Heukelom, gaf den Heer Mac Gillavry aanleiding tot het doen eener mededeeling, daarop betrekkelijk, en het vermelden der uit- komsten, waartoe de Heer Siegenbeek bij zijn mikroskopisch onderzoek gekomen was (V. en M. 3, H, 177). Op het gebied der Physiologie bewogen zich de Heeren Mac Gillavuy en Place. — De eerste deelde mede dat vul- ling met vloeistof van den linker harteboezem van den mensch, in den rechter boezem een negatieven druk van ongeveer 6 millim. water doet ontstaan, en was van meening dat dit feit, althans voor een gedeelte, rekenschap geeft van de zoo- genoemde eigen zuigkracht van het hart (V. en M. 3, H, 164). De Heer Place sprak over de berekening van den inhoud der hartekamer uit het dagelijksch verbruik aan zuurstof en het verschil in zuurstofgehalte van het slagaderlijke en het aderlijke bloed, in verband met het aantal hartslagen in 24 uren. De inhoud der hartekamer werd door den Spreker op 100 C.C. geschat (V. en M. 3, H, 164). Van geneeskundigen aard was de voordracht van den Heer Stokvis, gewijd aan de vraag: welke de oorzaak is van de vergiftige werking der chloorzure zouten? Spreker betoogde, dat deze niet bestaat in het afgeven van zuurstof door die zouten aan het bloed, het daardoor werkeloos woiden van het oxyhaemoglobine, en het sterven der bloedlichaampjes met al de gevolgen van dien, zooals de pharmacodynamici van den tegenwoordigen tijd wenschen te doen gelooven; maar wel in de eigenschap om — evenals vele andere zou- LXXXV ten — in te groote hoeveelheid of te gecon centreerden staat, water aan de weefsels te onttrekken, waarbij dan nog komt, dat een der componenten van het chloorzure kali, het kali namelijk, op zichzelf reeds als een vergif voor het mensche- lijk lichaam is aan te merken (V. en M. 3, II, 231). De Zoölogie vond hare woordvoeders in de Heeren Ver- LOllEN, HUBRECHT en HOEK. De Heer Verloren las het laatste gedeelte zijner » Be- schouwingen over de ontwikkeling der bewerktuigde wezens." De Heer Hubrecht gaf de beschrijving van een nieuw geslacht van Zeevedereu (Pennatulida), waarvan twee exem- plaren uit de Japansche Zee, op eene diepte van 71 vademen, waren opgehaald, en waaraan hij den naam van Echinoptüum Macintoshii wenschte te geven. De onderscheidende kenmer- ken van het nieuwe geslacht zijn van dien aard, dat het onder de meer primitief georganiseerde vormen eene plaats verdient, terwijl anderzijds punten van overeenkomst met hooger bewerktuigde groepen niet te miskennen zijn (V. en M. 3, H, 39). Dezelfde Spreker deelde, bij eene latere gelegenheid, de uitkomsten mede, door den Heer Dr. J. F. van Bbmmelen, adsistent in de dierkunde aan de Universiteit te Utrecht, verkregen bg het onderzoek naar de ontwikkeling en de metamorphose der kieuw- of visceraalspleten en der aortabo- gen bij embryonen van Ti'epidonotus natrix en Lacerta mu- ralis (V. en M. 3, II, 174). De Heer Hoek stond stil bij den anatomischen bouw der Cirripediën. Behalve het reeds vroeger door hem beschreven segmentaal-orgaan aan den voet van de onderlip der Cirri- pediën, trof hij een tweede dergelijk orgaan aan aan den voet der onderkaken. Vormde het vroeger waargenomene eene open verbinding van de lichaamsholte met de buiten- wereld, het laatst ontdekte bestond uit een in het parenchy- mateuse weefsel blind eindigend kanaal. — Voorts werd ge- wezen op deu eigenaardigen bouw der lichaamsholte bij deze diergroep. Onder de Arthropoden zijn zij, voor zooverre be- LXXXVI kend, de eenige parenchymateuse dieren, bij welke, tusschen de lichaamsliolte en den lichaam s wand, eene breede strook bindweefsel voorkomt, en die van een mesenterium voorzien zijn, dat, aan de ventrale zijde, de darm met den lichaams- wand verbindt en de lichaam shol te in twee afdeelingen splitst. — Eindelijk vermoedde de Heer Hoek bij de Cirri- pediën het bestaan van een excretie-orgaan, dat waarschyn- lijk zoowel met de buitenwereld als met de lichaamsholte in gemeenschap staat (V. en M. 3, H, 89). De Heer Hoffman bood voor het Proces- Verbaal eerst een opstel aan van den Heer H. W. de Graaff, adsistent aan het zoötomisch laboratorium te Leiden : » Bijdrage tot de anatomie en de ontwikkeling der epiphyse bij Amphibiën en Reptiliën" (V. en M. 3, H, 200), en later een opstel »over de ontwikkelingsgeschiedenis der Bryozoa ectoprocta", van de hand des Heeren Dr, W. J. Vigeliüs, leeraar aan het gymnasium te 'sGravenhage (V. en M. 3, H, 240). Van botanischen aard waren de voordrachten van de Hee- ren DE Vries, Suringab, en Beijerinck. De Heer de Vries sprak over de door Darwin ontdekte verschijnselen van aggregatie in het protoplasma der insec- tenetende planten, en betoogde, dat het bedoelde verschijnsel geenszins, zooals men in den laatsten tijd wilde doen ge~ looven, op eene neêrploffing van kleurstoffen uit het celvocht, maar wel degelijk op veranderingen in het protoplasma be- rust. Deze veranderingen zijn van drieërlei aard en doen zich voor als: 1*^ eene versnelde beweging; 2P eene ver- deeling in vacuolen, en 3^ eene uitstooting van vocht uit de gevormde vacuolen (V. en M. 3, H, 64). De Heer Suringar sprak over de vertegenwoordiging van de familie der Cactaceeën op de Neder] andsch West-Indische eilanden en helderde zijne voordracht op door fotografieën en teekeningen. Meer in het bijzonder werden de geslachten Opuntia, Cereus en Melocactus behandeld: de eenige, die in de door den Spreker bezochte streken worden aangetroffen. De diagnosen der tot hiertoe onbekend gebleven soorten LXXXVII werden aangeboden voor de Verslagen en Mededeelingen (V. en M. 3, II, 183). De Heer Beijeeinck had tot onderwerp eener voordracht gekozen : » de invloed van wortels en knoppen op elkanders ontwikkeling en plaatsing" en betoogde dat wortels eene bij- zondere neiging hebben om de weefsels in hunne nabijheid tot de vorming van knoppen aan te zetten, en knoppen om de weefsels hunner omgeving tot het voortbrengen van wor- tels te prikkelen, zoodat men zeer dikwijls verrast wordt door het verschijnsel, dat wortels naar buiten komen op plaatsen waar men knoppen, en knoppen op die waar men wortels verwacht had. De Heer C. A. J. A. Oudemans bood voor de Verslagen en Mededingen een opstel aan, getiteld: Contributions a la flore mycologique de Nowaja Semlja, geschreven naar aan- leiding van voorwerpen, van een bezoek aan dat eiland me- degebracht door Prof. Max Weber (V. en M. 3, H, 146). Van geologischen aard eindelijk waren de voordrachten van den Heer Maetin, die eene eerste maal een kort verslag gaf van zijn onderzoek naar het ontstaan van de binnenwateren van Cura^ao", en eene tweede maal het woord voerde »over het voorkomen eener krijtformatie op Cura9ao". Hij betoogde, dat op dit eiland lagen voorkomen, die men, om petrogra- phische redenen, als palaeozoïsch beschouwde, doch die, we- gens de fossielen, daarin voorkomend, tot het krijt behooren gerekend te worden. Genoemde krijtformatie is zonder twijfel de voortzetting derzelfde lagen op het vaste land van Zuid- Amerika. De Heer Behrens bood voor het Proces-Verbaal een op- stel aan van den Heer R. Fennema, ingenieur bij het mijn- wezen in Nederl. Indië, en gaf, naar aanleiding daarvan, een overzicht van de werkzaamheid der vulkanen Semeroe en Lemongan in Mei 1885 (V. en M. 3, II, 92). Lxxxvm In de October-vergadering werd door den Heer Behkens het door hem geschreven leveusbericht voorgedragen van wyleu Dr. H. Vogelsang. Yan twee geleerden, door geen titel aan de Akademie verbonden, mocht de Afdeeling bijdragen voor hare werken ontvangen, en wel van de Heeren Dr. J. H. Wakker en Dr. J. Nteuwenhuijzen Kruseman. De eerste schreef over »Die Neubildungen an abgeschnittenen Blattern von Caulerpa prolifera", de tweede »over de potentiaalfunctie van het electrische veld, in de nabijheid van een geladen bolvormige kom." Beide opstellen zijn bestemd voor de Verslagen en Mededeelingen. In de afdeeling voor taal-, letter-, geschiedkundige en wijsgeerige wetenschappen, zijn onderwerpen van taal- en letterkunde en van de geschiedenis met hare hulpweten- schappen behandeld. De wysbegeerte vond geen woord- voerder. De Heer Francken leverde eene bijdrage tot de orthogra- phie van het Latyn, in welke hij opgaf, wat eene menigte opschriften in het Corpus inscriptionum latinarum, dat door de Berlijnsche Akademie met de grootste nauwkeurigheid wordt uitgegeven, aangaande de assimilatie der voorzetsels in samengestelde woorden leert, en daaraan de leer der oude grammatica toetste. Zij werd opgenomen in de V. en M. (3, II, 344—375). De Heer Vebdam gaf twee bijdragen tot de middelneder- landsche taalkunde. In de eerste (aldaar, blz. 283 — 308) oefende hij tekstkritiek uit op verscheiden plaatsen van den Walewein, Floris en Blancefloer en andere mnl. gedichten, en verdedigde de spelling van uw aller en uw beide?' vriend, tegen het gevoelen van hen, die u aller en u beider vriend schrijven. De andere diende tot opheldering van verscheiden LXXXIX middelnederlaudsche taalvormon, aau welke zich tekstkritiek vau plaatsen uit deu Kijinbijbel, Velthem en het Bouc van Seden aansloot. De Heer Cosijn vestigde de aandacht op fragmenten eener oude psalmvertaling, die onlangs te Parijs zijn uitgegeven. Zy wordt daar te onrecht oud-nederlandsche genoemd, als zijnde eene middelfrankische vertaling, en bevattend een ge- heel anderen tekst dan de Wachtendonk 'sche psalmen. Eene nieuwe uitgaaf van het geschiedwerk van Dionysius van Halicaenassus, door Jacgby te Leipzig aangevangen, gaf deu Heer van Herwerden aanleiding om in het Latijn kritische opmerkingen op de drie eerste boeken te schrijven, die in de V. en M. (3, Hl, 67 — 91) zijn opgenomen. De Heer Vosmaer droeg eene metrische vertaling voor van het gedicht van G. Albini : ad Vergilium, dat in den vorigen wedstrijd van Latijnsche poëzie eene eervolle mel- ding heeft erlangd (V. en M. H, 279 — 282). Door den Heer Moltzer werd de inhoud medegedeeld van een Klucht in boertige veersen van Joos Klaerbout, in 1662 te Middelburg verschenen, en aangetoond dat deze noch ruwe, noch platte klucht, eene navolging was van de veel oudere Farce de Maistre Pathelin, die eerst in de acht- tiende eeuw in onze taal is overgebracht. Wat de Assyrische opschriften van Nebükadresar II » Over de tempels van Ê-sagila te Babel en E-zida te Borsippa" leeren, werd door den Heer Tiele onderzocht en medegedeeld (V. en M. III, 103 — 132). Zijn betoog strekte vooral ter aanwijzing van twee dwalingen, waarin de uitgevers en vertalers dier opschriften vervallen zijn. De Heer Six handelde over den tijd, waarin het groote Phenicische opschrift, dat in het » Corpus Inscriptionum Se- miticarum" T. I, p. 13 is uitgegeven, gemaakt is en bewees uit munten, dat Koning Eschmoenezar, die daarin genoemd wordt, van 289 tot 275 vóór Christus te Sidon moet ge- regeerd hebben. De Heer Leemans toonde papier- afdrukken van achttien xc Grieksche opschriften op gelofte- en grafsteenen uit Lycie en de omstreken van Smyrna, die met vele andere resten der oudheid door bemiddeling van den Nederlandschen Con- sul te Smyrna, den Heer R. J. van Lennep, in den laatsten tijd voor het Rijks-Museuni van Oudheden zijn aangewon- nen. Hij voegde daarbij opmerkingen over den tijd, waarin zij gemaakt zijn, over de namen daarop voorkomende en over de lezing en verklaring van enkele woorden. Deze bijdrage zal in het XVH'^'^ Deel der Verhandelingen worden opge- nomen. Hetzelfde lid deelde bijzonderheden mede uit een schrijven van den Heer IJzerman te Djokjokarta, betreffende den Bóró- Boedoer en de groote tempelgroep bij Prambanan, waaruit blijkt dat, in het bloeiende tijdperk van de Hindoekunst op Java, tusschen de vereerders van Boeddha en van Siva goede verstandhouding bestaan heeft (V. en M. Hl, 93 — 96). Door den Heer Sloet van de Beele werd een e mededee- ling gedaan »Over het hoef beslag bij de oude volken", naar aanleiding van de vondst van eene menigte hoefijzers tus- schen boomstammen, ter diepte van 2.5 Meter, te Nieuwer- sluis, bij de vergrooting van het fort. Hij ontwikkelde de redenen, die hem er toe brachten, deze ijzer,s, van welke hij er acht vertoonde en verkleind liet afteekenen, toe te kennen aan een Germaansch volk, en meende dat die menigte gave hoefyzers daar zijn nedergelegd als zoenoffer aan een God (V. en M. H, 3, 315—313). De echtheid van den stichtingsbrief der Benedictijner abdg Thorn uit het jaar 992, wordt door een aantal des- kundigen ontkend. De Heer Habets trad op als verdediger van de echtheid. Hij trachtte aan te toonen, dat de daarvan bestaande afschriften, genomen en verbeterd naar een ver- loren origineel, zoowel wat de stichting, als wat de dotatie en de voogdij der abdij betreft, volkomen geloofwaardig zyn. Hy ontkende niet, dat op de namen en titels der getuigen een en ander valt aan te merken, maar ziet daarin slechts fouten van afschrijvers (V. en M. Hl, 36 — 66). XCI Een punt uit de geschiedenis van den waterstaat in Noord- Holland werd behandeld duor den Heer G. de Vries Az. Hij leverde namelijk uit stukken in het Rijks Archief eene geschiedenis van den Rijndijk in de duinen bij Petten, die in 1432 door de Rijnlanders gelegd, in den loop der vijf- tiende eeuw gedurig: eerst van wege de Grafelijkheid, later met behulp van Kennemerland, onderhouden en hersteld is, maar na 1507 niet meer genoemd wordt (V. en M. Hl, 7-35). Behalve deze bijdragen, werden in de Vergadering van Mei, Juni en October, door de Heeren de Pinto, van Bone- VAL Faure en Kuenen, uitvoerige levensberichten voorge- dragen van de overledene leden J, A, Fruin, B. D. H. Tel- LEGEN en J. H. Scholten. Zij zijn geplaatst in het Jaar- boek voor 1885. Tot de werken, in het afgeloopen jaar door de Akademie in het licht gegeven, behoort het Jaarboek 1885, waarin de levensberichten voorkomen van wijlen de leden der Akademie : Mr. J. A. Fruin, door den Heer Mr. A. A. de Pinto; Mr. B. D. H, Tellegen, door den Heer Mr. R. van Bone- VAL Faure ; Dr. J. H. Scholten, door den Heer Dr. A. Kuenen, en Dr. H. Vogelsang, door den Heer Dr. Th. H. Behrens. Verder, van de Natuurkundige Afdeeling : Deel XXIV der Verhandelingen, waarin, behalve de in het vorig jaar- verslag vermelde opstellen, nog voorkomt : N. M. Kam, Ca- talog von Sternen deren Orter durch selbstandige Meridian- beobachtungen bestimmt worden sind, aus Band Ibis LX VI der Astronomischen Nachrichten, reducirt auf 1885, en van Deel XXV : T. Zaaijer, de toestand der lijken na Arsenicum- vergiftiging. Voorts: Verslagen en Mededeelingen 3^ Reeks, Deel I, stuk 3 en Deel II, stuk 1. — Van de Afdeelino- Letterkunde zagen het licht: Verhandelingen Deel XVI, waarin, behalve de beide in het vorig jaarsverslag genoemde XCII opstellen, nog werd opgenomen: H, Kern, de Fidjitaal ver- geleken met hare verwanten in Indonesië en Polynesië, en van de Verslagen en Mededeelingen 3^ Reeks, Deel II, stuk- ken 2 en 3 en Deel III, stuk 1. — Eindelijk zag ook het licht het Register op den Catalogus. De Natuurkundige Afdeeling had het verlies te betreuren van hare werkende leden J. van Gogh, gepensioneerd vice- admiraal, A. Heynsius, hoogleeraar in de physiologie aan de Universiteit te Leiden en R. A. Mees, hoogleeraar in de physica aan de Universiteit te Groningen ; van haar rustend lid P. Harting, vroeger hoogleeraar in de Dierkunde aan de Universiteit te Utrecht, en hare buitenlandsche leden H. MiLNE Edwards, den beroemden Dierkundige en F. G. J, Henle, den beroemden anatoom. — De Heer T. J. Stiel- tjes zag zich, door zijne vestiging te Parijs, genoodzaakt voor zyn lidmaatschap der Academie te bedanken. Aan de Letterkundige Afdeeling ontvielen de Minister van Staat Mr. A. E. J. Modderman en de oud-hoogleeraar Dr. W. J. A. Jonckbloet: mannen, wier verdiensten voor de Strafwetgeving en voor de geschiedenis der Nederl. Letter- kunde algemeen worden erkend. Van hare buitenlandsche leden verloor zij den bekenden geschiedvorscher L. S. Ga- CHARD, wiens onderzoekingen in verschillende archieven over onze geschiedenis zeer veel licht hebbeu verspreid. De Heer de Wal ging, na het bereiken van den 70-ja- rigen leeftijd, tot de rustende leden over. Voor den wedstrijd in Latijnsche poëzie werden vijf ge- dichten ingezonden. De Heer P. Esseiva te Friburg werd ook nu weder overwinnaar met zijn gedicht Judas Maclia- baeus. De beoordeelaars boden eervolle vermelding aan, aan de makers eener elegie : Nupta ad amicam en van een stuk XCIIT getiteld : Querentem Auroram, quod ah hominihus derelinqua- tur, consolatur Pallas. — Als dichter van de elegie maakte zich bekend de Heer J. van Lekuwen te Amsterdam. De schrijver van het tweede dichtstuk nam de eervolle vermel- ding niet aan. De noodzakelijkheid om voor de medailles, uit te loven door het legaat Hoeufft, een nieuwen stempel te doen ver- vaardigen, was in de Bestuursvergaderingen der Akademie reeds meermalen ter sprake gekomen. In het jaar 1885 nu werd aan 's Rijks Munt het graveeren van een nieuwen stempel, naar de dienaangaande bestaande voorschriften, op- gedragen, met deze wijziging nogtans, dat de medailles, op dien stempel te slaan, breeder eu hooger worden en ƒ 100 meer — thans dus ƒ 300 — aan goud zouden bevatten. Over een paar maanden kan de afgewerkte stempel worden te gemoet gezien. Aan het einde van dit Verslag, Sire ! veroorlooft zich de Akademie den wensch uit te spreken, dat de keuzen, door haar gedaan, ter aanvulling der open plaatsen in haar mid- den, Uwer Majesteits bekrachtiging mogen erlangen, en grijpt zij deze gelegenheid bij vernieuwing aan om hare belangen in Uwe bescherming aan te bevelen. Namens de Kon. Akad. v. Wet. De Algem. Secretaris C. A. J. A. OUDEMANS. II. Vervolgens legt de Algemeene Secretaris, in overeen- stemming met Art. 12 van het Organiek Reglement, de Rekening en V^eraiitwoording over van zijn geldelijk beheer, loopende van I^ April 1885 tot ult^ Maart 188(i. XCIV REKENING en VERANTWOORDING van het geldelijk beheer, door den Algemeenen Secretaris der Koninklijke Akademie van Wetenschappen van primo April 1885 tot ultimo Maart 1886 gehouden, volgens Art. 12 van het Organiek Reglement, alsmede §§ 30 en 37 van het Regle- ment van Orde, goedgekeurd in de Algemeene Vergade- ring der maand April 1886. Ontvangsten. Batig saldo A". P» ƒ 7.86 Subsidie voor vier kwartalen a ƒ4700.— . ƒ 18800.— Af zegel en leges // 1.42 // 18798.58 Opbrengst van den verkoop van boeken (zie Eekening- Courant van den Heer Job. Muller) // 283.26 Totaal ƒ 19089.70 Uitgaven. 1. Reis- en Verblijfkosten aan H.H. Leden, buiten Amsterdam woonaelitig. Natuurkundige Afdeeling ƒ 1132.65 Letterkundige " // 1149.85 Den Heer v. Riemsdijk, als lid der Comm. voor de Albert-medaille „ 6.50 Den Heer v. Gogh, als iid der Comm. voor de Albert-raedaiile // 6. — Den Heer Mac Gillavry, als lid der Ontsmet- tings-Comraissie „ 4. — ƒ 2299.— 2. Jaarwedden. Jaarwedde v. d. Algemeenen Secretaris. . . / 1000. — /' // // Secretaris Letterk. Afd. . . // 500. — II II II Custos II 850. — ,/ // // Klerk // 1100. — // 3450.— Transporteere ƒ 5749. — xcv per Transport ƒ 5749.— 3. Onkosten der Commissie voor den overgang van Venus voorbij de zon. Geene. 4. Onkosten der Huygens-Commissie. Aan Eomeijn, schrijfwerk ƒ 25. — // B. R. Damstc, // // 26.55 '/ J. J. Sleijser, papier // 42.22s // J. P. de Sauvage, expeditie ....// 1.52'^ // een postwissel u 3.80 // J. H. Neumann, schrijfwerk ....// 45. — „ Gebr. v. der Hoek, papier // 20. — // den Heer B. de Haan, reiskosten . . ,/ 3. — // P. J. Oostveen, schrijfwerk „ 19.60 II II II II II II 26.40 ;/ den Heer B. de Haan voor kopieeren te London „ 213.75 Aan L. G. N. ten Dam, schrijfwerk . . . „ 173.15 5. Onkosten der Vergaderingen. Uitgaven op een notitieboekje, maandelijks met den Custos verrekend ƒ 391.45 Rekening van II. J. Lochtenberg, plaatsen van tafels ,, 3. — 6. Bureau. Uitgaven op een notitieboekje, maandelijks met den Custos verrekend ƒ 49.65 Rekening van Reimeringer, papier en enve- loppen // 131.50 // // AlbrachtenC"., kantoorbehoeften. // 23.65 „ „ Gebr. Eichhorn, portefeuilles . ,/ 5.95 600.— 394.45 210.75 Transporteere ƒ 6954.20 XCVI per Transport f 6954.20 7. Expeditie. Uitgaven op een notitieboekje, maandelijks met den Custos verrekend Aan Gebr. Sclieuer, expediteurs .... ,/ den Heer P. P. C. Hoek, aan vracht Rekening Gebrs. Eeimeringer, lithografen. // J. J. Greeve, Expeditie n./h. buitenl II H. J. Lochtenberg, timmerman . 231.78 5.41 13.45 29.— 37.125 72.— 388.76^ 8. Huishoudelijke Uitgaven. Uitgaven op een notitieboekje, maandelijks met den Custos verrekend / 339.95 Najaars- en Nieuwjaarsgift dienstbode . . . // 10. — Personele Belasting // 62.23 Groote schoonmaak // 50. — Eekening van Beltrami & Balzari, schoor- steenvegers // 12.05 // // Amsterd. Glazen wasscherij . . // 10. — // // Duinwater- Maatschappij, 4x/4. // 16. — // // Pies & Berger, brandstoffen . . // 166.40 // // J. Verdonck, steenkolen . . . // 92.60 // // G. Eincker, smid /• 111.25 // // J. ter Meer, hovenier. . . . // 20. — 890.48 9. Mobilair. Eekening van Mej. Kernekamp, handdoeken . ƒ 21. — „ // Oosten, aan matten . . . . „ 12.45 // // van der Pek & Bauschultze, be- hangers // 78.60 // // Ingenhousz, meubelmakers. . // 26,20 // // M. Pos, schilder // 22.13 160.38 Transporteere ƒ 8393.82 • Xcvn 10. Bibliotheek en Catalogus. Aangekochte Boekwerken. Rekening van Johannes Muller f per Transport f 8393.82* Caarelsen & C B. Quaritcli te Londen. £ 3.14/7 P. N. van Kampen & Zoon . . Gebr. Scliröder // Fred. Muller „ Sociétó paléontologique Suisse . . „ Seyffardt // Société paléontol. Suisse, deel XII ,/ Mayer & Muller. Mark 135.20. . Catalogus, Inbinden, enz. honorarium van den Heer Kogge . lekening van Gebr. Eichhorn, boekbinders // H.J.Lochtenberg, timmerman // de Roever-Kröber, Bakels, Eegister Catalogus . . . „ Joh. Muller, innaaien Reg Catalogus „ G.Rincker,boekenstandaards // van de Vijzel, assurantie 1885 ƒ 500.— // 110.— // 97.— // 99.— // 105.80 // 104.45 // 96.90 // 100.30 " 3.18 // 380.— „ 130.— ,/ 75.- ^ 57.68 11. Uitgave van Werken. Verhandelingen. tekening de Roever-Kröber, Bakels. Afd. Natuurkunde ƒ 615.50 * de Roever-Kröber, Bakels. Afd. Natuurkunde „ 373.50 Transporteere ƒ 989. 561.35 230.10 165.15 46.11 41.25 0.80 0.40 13.55 132.295 15.65 13.07 81.35^ ƒ 1301.08 1859.31 I' 3160.39 Jaabbokk 1886. Transporteere ƒ11554.216 G xcvni per Transport / 11554,21 per Transport ƒ 989.— Rekening de Roever-Kröber, Bakels. Afd. Natuurkunde „ gOÜ. '/ de Roever-Kröber, Bakels. Afd. Natuurkunde „ 225. " Joh. Muller, innaaien. Afd. Na- tuurkunde „ 498.40 " de Roever-Kröber, Bakels. Afd. Letterkunde , „ 4go. " de Roever-Kröber, Bakels. Afd. Letterkunde . , ,, 303. ' Joh. Muller, innaaien. Afd. I^et- terkunde ,, 307. y 3382.40 Verslagen en Mededeelingen, Jaarboek. Rekening de Roever-Kröber, Bakels. Afd. Natuurkunde ƒ 447.40 " de Roever-Kröber, Bakels. Afd. Natuurkunde „ 391.50 " Grebr. Reimeringer, lithografen. // 20.— * // " // . // 50.— " " " ,/ . // 16.— II Joh. Muller, innaaien. Afd. Natuurkunde „ 257.60 // de Roever-Kröber, Bakels. Afd. Letterkunde „ 137. " de Roever-Kröber, Bakels. Afd. Letterkunde „ 252.50 // de Roever-Kröber, Bakels. Afd. Letterkunde /, 224. " Gebr. Reimeringer, lithografen. // 50. " Joh. Muller, innaaien. Afd. ■ ■ Letterkunde „ 164.60 " Joh. Muller, innaaien Afd. f Letterkunde „ 24, " de Roever-Kröber, Bakels. Jaar- boek 1885 „ 495.— // Joh. Muller, innaaien Jaarb. , „ 205.20 // 2784.80 ■ 6167.20 Transporteere / 17721.415 XCIX per Transport / 17721.41 s 12. Kleine Drukloonen. tekening van de Eoever-Kröber, Bakels ƒ 160. — II I II II " lil. — // // Gebr. Keimerinser, lilhografen . . . // 41.— ,. 312.— 13. Onvoorziene uitgaven. iekening Langcveld, rijtuig audiëntie ƒ 5. — // A. F. Greeve, diploma's // 4. — // 9 . — - Jaldo op Nieuwe Rekening " 1047.28' Totaal f 190897710' RECAPITULATIE. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. LO. 11. 12. 13. Eeis- en verblijfkosten / Jaarwedden " Commissie voor den overgang van Venus voorbij de zon . Huygens-Commissie Onkosten der Vergaderingen Bureau Expeditie Huishoudelijke uitgaven Mobilair Bibliotheek en Catalogus Uitgave van Werken Kleine drukloonen Onvoorziene uitgaven Saldo op nieuwe Rekening 2299.— 3450.— 600.— 394.45 210.75 388.765 890.48 160.38 3160.39 6167.20 312.— 9.— 1047.285 Totaal. / 19089.70 Ö* c REKENING en VERANTWOORDING van het geldelijk beheer, door den Algemeenen Secretaris der Koninklijke Akademie van Wetenschappen over het jaar 1885/86 gehouden van het LEGAAT HOEUFFT. Ontvangsten. Saldo A». F / 451.38^ 6/m. Interest van/ 55600.— 2V2pCt.N.W.S. ƒ 695.— Af provisie en biljet . . . . // 7. — // 688.— 6/m. Interest van ƒ 55600.— 2V2 pCt. N. W. S. f 695.— Af provisie, visa en biljet . . // 7.30 // 687.70 Opbrengst verkoop van prijsverzen n 6.48 / 1833.565 Uitgaven. Kekening van Elion, graveur ƒ 3. — Medaille aan de munt te Utrecht /' 210.54 Eekening van de Roever-Kröber, Bakels // 234.50 // // J. J. Greeve, frankeeren van programmen en prijsverzen // 9.80 Rekening van J. J. Greeve, reis Utrecht " 3. — „ „ Prof. Boot, „ „ II 3. — „ „ den Heer Borret, reis Amsterdam . . . „ 3. — Rekening Joh. Muller, innaaiwerk " 93.30 Saldo op nieuwe Rekening // 1273.42 ', ƒ 1833.565 REKENING en VERANTWOORDING van het geldelijk beheer, door den Algemeenen Secretaris der Koninklijke Akademie van Wetenschappen over het jaar 1885/86 gehouden van het Fonds voor de er LEEUWENHOEK-MEDAILLE. Ontvangsten. Saldo A". P ƒ 368. 1.2' 6/ra. Interest van ƒ 1000.— 4 pCt. N. W. S. . ƒ 20.— Af provisie, billet eu visa. . . // 0.55 (•)/if. Interest van ƒ 1000.— 4 pCt. N. W. S. . ƒ 20.— Af provisie en billet h 0.25 // 19.-45 // 19.75 ƒ 407.625 Uitgaven. Rrkeiiinuj aan de munt te Utreelit ƒ 326.66» „ J. J. Greeve, voor tcleo-rammen en reis naar Utrecht „ 6.52 5 Onkosten voor de receptie van Prof. F. Cohn ....// 54.68* Saldo op nieuwe Rekening. // 19.75 ƒ 407.62-' Do Secretaris draagt daarbij voor de volgende Me- morie van Toelichting: Behalve over het batig saldo, groot f 7.86, had de Pen- ningmeester in het afgeloopen Akademiejaar te beschikken over de gewone Rijkssubsidie ad f 18798.58 en over eene som vaa f 283.26 aan verkochte boekwerken door de firma Joh. Muller; te zamen dus over eene som van /" 19089.70. Het debiet van werken bleef iets meer dan f 200 onder de raming, zonder dat daarvoor eene andere verklaring ge- geven kan worden, dan dat er minder werken dan waarop gerekend was voor het buitenland werden afgeleverd. De activiteit toch van de firma Muller in 't belang der Aka- demie blijft steeds onverflauwd. Over de posten van uitgaaf valt niet veel bijzonders meê te deelen. Slechts dit zij opgemerkt, dat post II (uitgave van Werken) f 1333 onder de raming bleef, doordien erin CII het afgeloopen jaar geene verhandelingen met kostbare pla- ten werden aangeboden. Er kon dus geen bezwaar bestaan, post 10 ietwat uit te zetten en f 100. — meer aan bindwerk, benevens f 400. — a f 500. — aan het aaukoopen vantijd- ' schriften te besteden, die, hoewel door velen herhaaldelyk gevraagd, moesten blyven ontbreken, omdat zij niet door ruil verkregen konden worden. Als zoodanig noemen wij de i werken der Société Paléontologique Suisse, het Journal of Anatomy and Physiology en de Comptes Rendus de TAca- démie des Inscriptions et belles Lettres. Het saldo van f 1047.20^ kan in het volgend jaar uit- nemende diensten bewijzen, als de tweede helft van het Trippenhuis ten gebruike aan de Akademie is overgegaan. Alsdan zal nl. 1^ terstond in de eerste behoefte aan boeken- i kasten moeten worden voorzien ; 2^ het meubilair eenige uit- breiding moeten ondergaan en 3^. een niet geringe post voor het reinigen der lokalen moeten worden beschikbaar gesteld. De rekening van het fonds Hoeuffï heeft geene ophelde- ring noodig. Het verkeert steeds in bloeienden staat. In het afgeloopen jaar werden geene nieuwe gelden belegd, om- dat de inlevering eener rekening van 's Rijks Munt te Utrecht te wachten staat voor het graveeren van een nieuwen stem- pel voor de uit te loven gouden medaille. Het fonds Leeuwenhoek werd geheel verbruikt, doordien de gouden medaille, tien jaar na de stichting van het fonds, moest worden uitgekeerd en de ontvangst van den laureatus penige kleine uitgaven vorderde. ])e Voorzitter geeft het woord aan de Commissie, door de beide Afdeelingen der Akademie, overeenkomstig mr § 37 der Algemeene Bepalingen, benoemd tot het na- zien van vorenstaande rekeningen met justificatoire be-, scheiden. Haar Rapport hiidt als volgt: De ondergeteekenden hebben de Rekening en Verantwoor- ding van den Algemeenen Secretaris der Koninklijke Aka- demie van Wetenschappen over het Akademiejaar 1885 — 1886 onderzocht en accoord bevonden. De Rekening en Verantwoording over de Akademie zelve, in ontvangst eene som van /' 19089,70, in uitgave eene som van ƒ 18042.41^ bedragende, sluit met een batig saldo van f 1047.28'^. De Rekening van het legaat Hokufft, in ontvangst /' 1833. 56^, in uitgave f 560.14 bedragende, sluit met een batig saldo van ƒ 1273.42^. De vergelijking met de begrooting en de overgelegde be- scheiden gaf geene reden tot op- of aanmerking. De ondergeteekenden stellen U dus voor, gemelde Reke- ning en Verantwoording goed te keuren, en den Algemeenen Secretaris dank te betuigen voor zijn nauwkeurig beheer. w. g. HUGO DE VETES. TH. BEHRENS. J. T. BUIJS. TH. JORISSEN. De Vergadering machtigt den Voorzitter om, in over- eenstemming met de conclusie van het voorgelezen Rap- port, de Rekening en Verantwoording, ten blijke van goedkeuring, te onderteekenen. Een afschrift hiervan zal, met de Memorie van Toelichting, aan den Minister van Binnenlandsche Zaken worden toegezonden. III. De Algemeene Secretaris leest een antwoord op de laatste alinea van het Rapport der Commissie, in het CIV vorige Akademiejaar belast met het nazien der rekenin- gen en de daarbij behoorende justificatoire bescheiden. Uit eene vergelijking van de rekeningen der Akade- miedrukkers met de som, die aan andere drukkersfirmaas van gevestigde reputatie betaald zou moeten worden voor de uitvoering van hetzelfde werk, toont hij aan, dat de Akademie geenszins te veel betaalt, en evenzeer wordt uitvoerig door hem betoogd, dat de Akademie- binders wel is waar betrekkelijk hooge prijzen voor hun werk in rekening brengen, maar dat dit dan ook noch aan stevigheid, noch aan deugdelijkheid der grondstoffen, noch aan netheid der uitvoering, iets te wenschen over- laat. De Secretaris wil gaarne gelooven, dat er 30 ^/q op bindwerk en daarenboven eene zekere som op druk- werk bezuinigd zou kunnen worden, maar acht het niet twijfelachtig, dat men, door op goedkoopere wijze te gaan huishouden, veel minder goed bediend zou wor- den, en dat de eischen, steeds door de Akademie ge- steld aan hen, die voor het drukken en binden harer werken zorgen, van dien aard zijn, dat het niet te denken is, dat daaraan voldaan zou kunnen worden, wanneer men niet over redelijke sommen te beschikken heeft. Ten slotte wijst de Secretaris er op, dat hij de verdediging zijner administratie op 20 Juni 1885 in eene Bestuursvergadering, met behulp van bewijsstukken, heeft voorgedragen, en dat het Bestuur hem daarop gemachtigd heeft, met de beheering van druk- en bind- werk voort te gaan op de wijze, zooals tot hiertoe ge- bruikelijk was, en geene aanleiding had gevonden hem te verzoeken, zijn beheer in bezuinigenden zin te wijzigen. De Heer Kamerlingh Onnes, een der vier leden, het vorig jaar met het nazien van de rekening en verantwoor- ding van den Algemeenen Secretaris belast, dankt het Bestuur, dat het de moeite heeft genomen, de aangele- cv genheid van het druk- en bindwerk nog eens aan eene nauwgezette kritiek te onderwerpen, maar had wel ge- wenscht, dat hem om modellen van drukproeven ver- zocht ware geworden, evenals men bij den Heer Hu- BRECHT op het toezenden van bindwerk uit Utrecht had aangedrongen. Hij voor zich was nog niet overtuigd, dat het drukwerk zijner dissertatie, waarin zeer veel mathematische formules voorkomen, de vergelijking van gelijksoortig Akademiewerk niet zou kunnen door- staan, waarbij dan toch de verzekering gevoegd kon wor- den, dat het voor lageren prijs was uitgevoerd. — Ten opzichte van het bindwerk verdedigde hij het gevoelen, dat veel van wat in eene boekerij wordt ingebracht, spoedig veroudert of geen kans heeft dikwerf geraad- pleegd te worden, weshalve voor die gevallen althans met eene goedkooper uitvoering genoegen zou kunnen genomen worden. De discusie over dit punt wordt gesloten. IV. Thans komt in overweging het ontwerp van begroo- ting van Inkomsten en Uitgaven, loopende van 1 April 1886 tot ultimo Maart 1887, waarover geene discussie gevoerd en dat, na eenige inlichtingen omtrent sommige posten door den Algemeenen Secretaris, goedgekeurd wordt als volgt: Begrooting van Inkomsten en Uitgaven^ loopende van 1". April 1886 tot ult\ Maart 1887. Ontvangsten. Gewone subsidie / 18798.50 Vermoedelijk debiet van werken // 300. — Batig saldo // 1047.28-^ ƒ 20145.785 CVI Uitgaven, T. Reis- en Verblijfkosten ƒ 2600.- n. Jaarwedden III. Venus-Commissie. . . IV. Huygens-Coramissic. . V. Vergaderingen VI. Bureau VIL Expeditie VIII. Huishouden IX. Mobilair X. Catalogus en Bibliotheek XI. Uitgave van werken. . XII. Kleine drukloonen . . XIII. Onvoorziene uitgaven . 3450.— 115.71 600.— 400.— 200.— 400.— 900.— 400.— 3500.— 7000.— 400.— 180.07' ƒ 20145.785 V. De Algemeene Secretaris brengt daarop verslag uit aangaande do Boekerij en het Munt- en Penningi^abi- net, in de volgende bewoordingen : De Bibliotheek der Akaderaie mocht zich dit jaar weder in eene groote uitbreiding verheugen. ïs het aantal van in- gekomen werken, in vergelijking met het vorige jaar, ook minder, niet anders dan toevallige oorzaken hebben daartoe bijgedragen. In het afgeloopen jaar bedroeg het aantal ontvangen deelen c^ 1300, tegen ruim 1400 in 1884. Met verscheidene buitenlandsche Genootschappen werd de ruiling van werken uitgebreid. Daardoor kwam de Akaderaie in het bezit van eene bijna volledige verzameling der uit- gaven van de navolgende Instellingen, als : Société géologique de Belgique te Luik ; Société philomatique te Parijs ; Gesellschaft naturforschender Freunde te Berlijn; Schweizerische palaontologische Gesellschaft te Zurich ; Royal physical Society te Edinburg ; CVII 2^ Geological Survey of Pennsylvania te Philadelphia en New Zealaud Institate te Wellington. Voorts had de Akademie het voorrecht, dat zij, door tus- schenkotnst vau het Ministère de l'Instruction publique te Parijs, van 'twelk zij nog een zeker bedrag te goed had, in het bezit kwam van 165 deelen der Annales des Scien- ces naturelles, die aan de verzameling der Akademie ont- braken. In de behoefte aan ruimte, door deze vermeerdering ver- oorzaakt, zal, nu door 'sLands Regeering de andere helft der Trippenhuizen aan de Akademie is toegewezen, eerlang worden voorzien. Door 338 bezoekers werden 1161 werken op de Biblio- theek geraadpleegd, terwijl bovendien nog 671 boeken wer- den uitgeleend en naar buiten verzonden. In het geheel werden dus 1838 boekeu geraadpleegd. In het voorgaande jaar was dit aantal slechts 1254 en dat der bezoekers 283. Het uitgeïverkt alphabetisch register op den geheelen Ca- talogus is geheel afgedrukt en aan de leden verzonden. Het gebruik van de bibliotheek en het naslaan van den Catalogus zijn hierdoor veel gemakkelijker geworden. De verzameling van Bilüerdjjk's werken, afkomstig van Klinkert, werd geheel gecatalogiseerd. De systematisch ge- schikte titels liggen gereed om eerlang gedrukt te worden. Met het catalogiseeren van de werken van Mr. J. van Lbnnep, aan de Akademie gelegateerd door wijlen den Heer P. Knoll, werd een begin gemaakt. Zoodra deze verzameling geheel beschreven is, zal haar Catalogus te zamen met dien van Bilderdijk's werken het licht kunnen zien. Het penningkabinet ontving in het afgeloopen jaar geene nieuwe penningen of munten. Dit verslag geeft tot geene discussie aanleiding. De Bihliothecarls der Kou. Akad. v. Wet. C. A. J. A. OUDEMANS, CVJII VI. Bij de rondvraag erlangt de Heer Bieuens de Haan het woord voor de mededeeling, dat, naar het hem voor- komt, de betrekking van de HoUandsche Maatschappij der Wetenschappen te Haarlem tot de uitgave van Huygen's werken, niet juist in het Jaarboek van 1885 werd voorgesteld. Aldaar leest men op pag. LXXVII, dat „de HoUandsche Maatschappij de onkosten voor het uitgeven van Hüygen's werken voor hare rekening genomen had", en verder „dat de Afdeeling besloten had, der Maatschappij dank te zeggen voor de onbe- krompen wijze, waarop zij het plan der Afdeeling had willen steunen". De Heer de Haan meent, en tracht deze meening uit de gedrukte verslagen der Huygens- Commissie te bewijzen, dat de HoUandsche Maat- schappij niet enkel gesteund en de onkosten der uitgave van Hüygen's werken voor hare rekening heeft geno- men, maar als uitgeefster dier werken is opgetreden. Hij zou gaarne zien, dat deze verbetering in het vol- gend Jaarverslag werd opgenomen. Verscheidene leden voeren over dit voorstel het woord. De opvatting van den Heer de Haan wordt door som- migen als de eenige juiste erkend, terwijl anderen zich meenen te herinneren, dat de loop der zaak door de woorden, welke de Secretaris bezigde, juist werd weer- gegeven. Ten laatste wordt besloten het Bestuur uit te noodigen, alle bescheiden, op de HuYGENS-zaak be- trekkelijk, nog eens te onderzoeken en de notulen der Vergaderingen ad hoc te raadplegen om uit te maken aan welke zijde de waarheid ligt. In eene buitenge- wone Vergadering der Natuurkundige Afdeeling zal dan eene beslissing genomen worden, die in de vol- gende Vereenigde Zitting zal worden meegedeeld. CIX VII. Ten slotte heeft de verwisseling plaats van den voorrang der Afdeelingen. Deze gaat thans over op die der Afdeeiing voor de taal-, letter-, geschiedkundige en wijsgeerige Wetenschappen. De Voorzitter sluit de Vergadering. LEVENSBERKJHTEN. LEVENSBERICHT VAN W. J. A. JONCKBLOET. H. E. MOLTZER. M, H. ! Bij mijn woord van dank aan het Bestuur der Akademie voor het vertrouwen in mij gesteld, kan ik niet nalaten den wensch te uiten, dat ik niet te verre beneden mijn onderwerp zij gebleven. Want hoe welgevallig mij de opdracht moge zijn geweest, het levensbericht van Jonck- BLOET te geven : evenmin als ik mijne taak lichthartig heb aanvaard en mij er afgemaakt met franschen slag, evenmin ben ik me bewust Jonckbloet te kunnen beoordeelen als evenknie. Het is dan ook een alles behalve holle volzin, wanneer ik een beroep doe op uwe welwillendheid. Willem Jozef Anduies Jonckbloet is den 6den Juli 1817 te 's Gravenhage geboren. Zijne ouders waren Johannes Reijnieu Jonckbloet, hoffoerier van Z. M. den Koning der Nederlanden, en Susanna Diehl. Aanvankelijk bestemd om te worden opgeleid aan de Koninklijke Akademie te Breda, werd hij juist ten tijde, dat hij zijne studiën daar zoude be- ginnen, teleurgesteld, omdat het onderwijs aan die inrichting ten gevolge van de belgische onlusten was geschorst : vorst en volk met het zwaard te dienen was alzoo niet voor hem Jaaeboek 1886, 1 ( 4 ) »vaii de maatschappij trok. Van alles wat hem omgaf viel »hem de scherpe hoek op, de harde omtrek, waarmede het » tegen de andere voorwerpen uitkwam en afstak; voor zijn » geest werd alles contrast en caricatimr, alles bakende zich »voor het oog zijner ziel in deszelfs eigenaardigste eigen- » aardigheid, of, om een heel mooi woord te gebruiken, eigen- »dommelijkheid, af. Terwijl de dichter in den mensch den » engel aanschouwt, begreep de grillige opmerker slechts het » dierlijke, het lage deel zijner natuurgenooten, en, door de- »zen prikkel aangepord, gaf hij aan die ingeborene aandrift »toe, welke hij voor zijn eigen belang misschien wel eens »eeu weinigje te ver dreef, daar zij meer dan eens het dunne » vlies der prestige, waarmede de mensch, door enkele over- »eengekomene vormen bijgestaan, zich zelven, in de hoop »van zich eenigen schijn van uiterlijke waardigheid by te » zetten, omhult, onbarmhartig, ofschoon onwillekeurig te » barste stiet. Zoo was hij het, die het studentencorps met » zekere bijnamen en spottern^en belaagde, welke zoo stevig » aankwamen, met zoo levendige kleuren en tastbare waar- ))heid, dat geen klit of lijm met meer hardnekkigheid ooit »op den medemensch zijn blijven kleven. Het was eene gave, » eene gevaarlijke, maar hij zelf meende het zoo kwaad niet, »maar het was eigenlijk, dat zijne vrienden gebruik maak- »ten van een ondeugend woord, hetwelk hij, zonder andere » bedoeling dan eene gekheid, die hem door het hoofd woei, » lucht te geven, op dezen of genen in het voorbijgaan had » geworpen of toegepast : deze strooiden het uit en lieten het »wortel schieten onder de jongelui" : tot zoo ver Klikspaan ^). Kwam bij Jonckbloet, ouder ja grijs geworden, de oude Adam niet nog bijwijlen uit de mouw kijken? Dan, wat daarvan zij : Flanor wordt door Klikspaan ook gekenmerkt aJs iemand, »die, door degelijke gronden, kunde, oordeel en » liefhebberij in studie oudersteund, zich sterk en in staat »zou gevoelen, zijn land, de wetenschap, de beschaving te » dienen en, wie weet? vooruit te zetten": dezen trek had Jonckbloet met Flanoii ongetwijfeld gemeen. Jacob Geel ( 5 ) wist wel, wat bij deed, toen hij Jiem het handschrift van Maerlant's Naturen hloeine liet zien ; en een oud student, die op de sociëteit een jong studentje — thans ons medelid M. DE Vries — het gesprek hoort kruiden met eeue aan- haling uit Melis Stoke, en van dat oogenblik zijn vriend wordt, heeft gewis meer en beter aan de academie uitge- voerd dan guitenstreken en dwaasbeden ^). Het welsprekend blijk daarvan is wel het Specimen door hem, den 22^*^° september 1848, te één uur, praeside Siegenbeek, in het openbaar verdedigd, een specimen »e literis neerlandicis", inhoudende het derde boek van Violthem's Spieghel histo- riael, ingeleid . en toegelicht. Daarmede nam hij afscheid van de hoogeschool, en gaf hij tevens eene proeve van beide, kennis en talent. Dat specimen was de vrucht van grondig onderzoek, en getuigde — ik behoef slechts te herinneren aan de aantee- keningen — van groote belezenheid, helder oordeel en goeden smaak. Voortreffelijk werk in menig opzicht ; en, als ik denk aan de vijftiende stelling: »Non audiendus est Huydecope- rus de antiquis nostris poetis diceus : van welken , buiten Jan van Heelu, het genoeg is eenige fragmenten te bewa- ren", een allergelukkigst voorteeken. Hoedanig het oordeel van de hoogleeraren Siegenbeek en ScHRANT over Jonckbloet's arbeid is geweest, moge, voor zoover mij bekend, nergens geschreven staan: het docto- raat honoris causa, hem eenigen tijd daarna aangeboden, is een overtuigend blijk, dat de professoren het zegel hun- ner goedkeuring hebben gehecht aan het werk van den student. »Onze nederduitsche dichters", had Hüydecoper in 1772 gezegd, » welken mogelijk niemand, die leeft, gezien heeft, » zijnde al mss. ; van welken, buiten J. van Heelü, het » genoeg is eenige fragmenta te bewaren" : Jonckbloeï sprak in 1840 anders, en zou nog in datzelfde jaar zijn woord gestand doen door de uitgave der Aanteekeningen van van WIJN op HWELU, onder medewerking van den heer A. W. ( 6 ) Kroon, in 1842 gevolgd door de Beatriis mei hei Aanhang- selj en het Cluyswerck van Huygens. Welken goeden dienst Jonckbloet, inzonderheid aan de beoefenaars onzer vaderlandsche geschiedenis heeft bewezen door de eerstgenoemde uitgave, kan blijken uit de omstan- digheid, dat die letter- en geschiedkundige aanteekeningen van den schrijver der Historische avondstonden tot op den huidigen dag hare waarde hebben behouden, en niet licht iemand Willems' Slag van Woeringen opslaat zonder dat werlc te raadplegen. Bovendien pleit het gewis voor den goeden naam van den jongen geleerde, dat mannen als Schinkel en HoLTROP zich zijner aantrokken en hem met raad en daad steunden: benevens aan Prof. Geel was hij dan ook, hij erkent het dankbaar, aan die twee mannen zeer veel ver- plicht. Naar aanleiding van Huygens Cluyswerck^ zelfs aan Schinkel, blijkens zijne opgave der handschriften van CoN- STANTijN en Christiaan Huygens, onbekend gebleven, wil ik alleen opmerken, dat, hetgeen trouwens uit enkele stellingen achter het specimen reeds kon worden afgeleid, Jonckbloet niet uitsluitend de middelnederlandsche letterkunde maar ook onze zeventiende eeuw binnen den kring zijner nasporingen had getrokken : extensief zoowel als intensief, in de breedte en in de diepte, zou hij — het was te voorzien — den akker der vaderlandsche wetenschap ontginnen en bebouwen. De kroon spant de Beatriis, een gulden boekske, waarvan voorrede, aanteekeningen en verklarende woordenlijst bijzon- der kenmerkend zijn voor de richting van zijne studiën. Het spreekt van zelf, dat het mijne bedoeling niet kan zijn, de inderdaad zeer vele geschriften van Jonckbloet *) elk afzonderlek te kenschetsen: waar zoude het einde van dit bericht zijn? — maar de Beatriis verdient m. i. alleszins te worden »en relief" gebracht. De voorrede is een protest en een beroep. Een protest *) Waarvau de lauge lyst hier achter wordt gegeven. ( 7 ) tegen de — ik haal Jonckbloet zelven aan — »de volsla- »gen apathie die hier te lande ia het tweede vierendeel dezer »eemv heerschte voor onze oude letterkunde", eene apathie zóó algemeen en zóó sterk, dat het loffelijk voorbeeld van België en Duitschland, wel verre van te manen tot navol- ging, eene tegengestelde werking scheen te oefenen, en den Nederlander de overtuiging schonk, dat »il serait sürement » commode pour nous d' en rester oü en étaieut Juniüs et »TEN Kate, plus commode encore de s'endormir a quelques »degrés plus bas qu'eux", zooals Halbertsma het uitdrukt *). Een beroep was ook die voorrede op zijne landgenooten : »0, ik vertrouw dat er nog nationaal gevoel genoeg zal »zijn om het cedamus! te weerhouden, en ons eindelijk »met vereende krachten de handen te doen aan het werk » slaan, om dat standpunt te bereiken, dat den Nederlander »in zijne eigene letterkunde past, opdat wij niet langer > behoeven te blozen dat een vreemdeling ons onze eigene »taal moet komen leeren. Maar daartoe moet ieder mede- » werken, die, al is het dan ook maar eenigzins, in de ge- »legenheid is nationale bijdragen te leveren". Eindelijk, was zij nog eene belofte : al wist hij zeer goed, dat, evenals »van dichten cleine bate comi", insgelijks van geleerde ver- handelingen en tekstuitgaven de stoffelijke voordeden ge- ring zouden zijn, hij verzekert niet in gebreke te zallen blijven maar het zijne, het mocht dan gering wezen, te zullen bij- dragen, om belangstelling voor onze oude taal en letter- kunde te wekken, »Laudanda voluntas" : zijn wil was goed, zijn moed groot, en zyn kracht had hij niet overschat. Zijn » steun en hel- per" Schinkel liet op zijne kosten het boekje drukken: en effende alzoo voor hem de loopbaan, die hij met zijn specimen was ingetreden ^). Te vragen, hoe de bekoorlijke legende van Beatriis is ontvangen door het beschaafd publiek van die dagen, zou eene zekere mate van onnoozelheid ver- raden : liever dan me te verdiepen in het onderzoek, hoe velen of hoe weinigen door Jonckbloet's werkje zyu bekeerd ( 8 ) tot de middelnederlandsche letteren, boekstaaf ik de verzeke- ring, dat mannen als Clarisse in Noord- en Willems in Zuid- Nederland den schrijver hunne ingenomenheid met zijn arbeid betuigden '^), en zijn jonge vriend de Vries in De Gids van 1841 eene gunstige beoordeeling ervan gaf. De Vkies had hem geschreven, dat hij »wat over de Beatriis zou zeggen", en JoNCKBLOET was met dat vooruitzicht zeer ingenomen: bij uitstek kenmerkend zoo voor den jongen man van 1842 als voor den geleerde van later jaren zijn de woorden, waar- mede hij zijn vriend daartoe opwekt: »Ga uw gang, schrijft »hg, en hak er maar fiks op in, al blijft er ook niets over »van mijn papieren kind, zoo de wetenschap er maar mee » vooruitgaat" ^^). Inderdaad, hg had alle voldoening van zijne uitgave. En terecht: daar viel te pryzen. Wel allereerst de tact, om eenvoudig een diplomatisch getrouwen afdruk van het hand- schrift te geven, hetgeen van gewenschte voorzichtigheid getuigde en den pas afsneed aan mogelijke en onmogelgke gissingen en verbeteringen, waarvoor de tijd toen nog niet rijp was; dan het karakter van het glossarium, dat, op enkele uitzonderingen na, zuiver verklarend was, en tot grondslag had niet de etymologie maar het taalgebruik der middeleeuwen, gestaafd uit gelijkluidende plaatsen; verder de prolegomena, met de beschrijving van het handschrift, den vermoedelyken tijd van de berijming der sproke, in één woord, met al de vragen, die, voor beantwoording vatbaar of niet, behooren te worden gesteld by de uitgave van een middelnederlandschen codex; eindelijk, en hierby denk ik meer bijzonder aan het Aanhangsel^ de beoordeeling, vooral leerzaam door de vergelijking met eene latere bewerking van dezelfde legende. Doch bovenal vestig ik de aandacht op de oudheidkundige bijzonderheden der aanteekeningen, betreffende de kleederdracht en het huiselijk leven in de middeleeuwen, bij voorkeur geput uit middelnederlandsche schrijvers: »het moet bevreemding wekken, zegt hij, waarom »men zich de kennis der gebruiken van Grieken, Eomei- ( 9 ) »nen en Hebreeën tot de kleinste b^zonderheden heeft ei- »gen gemaakt, eu totnogtoe zoo luttel heeft getracht iu te » dringen in de private gewoonten van de geslachten der » middeleeuwen." De akker onzer vaderlandsche oudheden, nauwelijks ontgonnen door Huijdecopku en Van Wijn, lag nog zoo goed als braak : zou Jonckbloet zich aangorden om een werk te schrijven over nederlandsche antiquiteiten, waaraan men, naar hij zelf verzekerde, »meer en meer be- »hoefte begon te gevoelen?" Ik kan er alleen van zeggen, dat het bedoelde onderwerp hem gedurende zijn gansche leven lief is geweest: in 1861 schrijft hij »voor jaren te hebben besloten een werk over nederlandsche oudheden bij een te brengen eu toen gemeend zich te kunnen bepalen tot de middelnederlandsche dichters;" »maar overwegende, zoo gaat hij voort, dat al onze mnl. gedichten vertalingen of navolgingen zyn, begreep ik mij tot de bronnen zelf te moeten wenden en de fransche tot grondslag van mijn werk te moeten maken", en inderdaad werkte hij in dat jaar hard aan de oudheden, ja had zelfs reeds enkele paragrafen gereed. Zeven jaar later waren zijne excerpten voor eene »Histoire de la vie privée au moyeu age" tot duizenden aangegroeid, » waarin", schrijft hij, »heel wat belangrijks staat." Het ontworpen boek heeft echter nooit het licht gezien : de Geschiedenis der nederlandsche letterkunde, waarvan in 1868 het eerste deel in eerste uitgaaf verscheen, en de vele werkzaamheden, waartoe hem zijn lidmaatschap van de Tweede Kamer verplichtte, hebben hem ongetwijfeld — jammer genoeg — belet aan zijn plan uitvoering te geven en de »Histoire" voor de pers te bewerken. Zooals ik zeide, Jonckbloet had voldoening van zgne Beatriis. Belezen in de geschriften van Huydecopek,, Clig- NETT, Van Wijn, Bilderdijk en Clarisse ; van Willems, Blommaert en Snellaert; van Mone en Grimm en Hoff- MANN V. Fallersleben, deed hy zijner school eer aan, en had niemand minder reden dan hij om van zich zelven te schrijven, zooals hij doet in een brief aan de Vries van 2 ( 10 ) Jan. 1842: »maar zoo groot een scepticus ben ik, dat ik aan alles twijfel behalve aan mijne nulliteit." Gelnkkig voor onze vaderlandsche pliilologie, dat Jonck- BLOET niet vertwiifelde noch aan hare toekomst, noch aan zich zelven, en allerminst aan den jongen ^nend, aan wien hij in de aangehaalde woorden zijn hart uitstortte. Had hij van het eerste oogenblik der kennismaking op de so- ciëteit in DE Vries den vakgenoot erkend, een der zeer weinigen, die belang stelden . . . wat zeg ik ? — die blaak- ten van liefdevuur voor onze taal en letteren, met dien vak- genoot, dien bondgenoot, was hij weldra één van ziel en zin, van willen en streven, van weten en werken. En dit bewijst hunne briefwisseling onomstootelijk : zij wisten wat zy wilden, en wilden wat zij vermochten ; bij eendrachtige samenwer- king zou hun vast geloof in de toekomst der middelneder- landsche taal en letterkunde hen bergen van bezwaren doen verzetten. In het openbaar zoowel als in zijne vertrouwelijke brieven heeft Jonckbloet het onverholen voorspeld, dat hunne eendracht macht zou blijken, zooals zij ook in de uitkomst gebleken is. »Ik behoef u niet met vele woorden te ver- » zekeren, hoezeer ook ik uwe vriendschap op prijs stel, zoo- swei in abstracto als in concreto, d. i. zoowel om die » vriendschap zelf als om de vruchten, die onze nederlandsche » letteren kunnen plukken van onze hechte vereeniging :" aldus den vierden Maart 1842; en jaren later in 1848: »aan u verbinden mij dubbele banden, die eener ongeveinsde n vriendschap zoowel als die van een gezamenlijk streven op »dezelfde baan." En in 1859, in de opdracht van zijn Beatriis (tweede uitgave) en Carel ende Elegast ,toen »het bijna het vierde eener eeuw was, dat zij eendrachtig dezelfde we- tenschap hadden beoefend," mocht hij uiet het volste recht van zijn vriend en zich zelven zeggen, dat zij alle reden hadden zich te verheugen over de uitkomsten van hunnen gemeenschappelijken arbeid. Doch ik ga naar 1842 terug. Wat was hun ideaal ? Door leer en voorbeeld van belgische en duitsche geleerden op- ( 11 ) gewekt, te werken, in den geest van Huydecoper en zijne school, aan den opbouw van onze taal en letterkunde, en alzoo de beoefening der nederlandsche philologie te schoeien op de leest der classieke. Zij waren zich bewust, leveudicr bewust, dat, zooals Zacher wat later schreef, de studie van onze taal en letterkunde op zijn zachtst gezegd zeer veel te wenschen overliet. »Das studium," zegt hij, »der altnieder- »]andischeu literatur und sprache zeigte, wahrend die letz- » ten jahrzehnte , je nach den verschiedenen laudern, in »denen es gepflegt wurde, auch eine verschiedene farbung. »In Deutschland beschaftigten sich damit natürlich nur » einzelne raanuer, und auch diese fast nur beilaufisf ; den- » noch tragen ihre arbeiten, wie verschieden sie auch aus- »fielen und ausfallen mussten, alle ein wisseuschaftliches »geprage, weil sie nie den zusaramenhang mit dem grossen » ganzen der gesammten deutschen sprachwissenschaft ver- » gassen. In Holland war seit Huydecopers und Clignetts »zeiten ein gewisser dilettantisraus eingerissen, der sich bald »in selbsteigener person bewunderte, bald mit lobenswerthem, »wenn gleich ganz unkritischem stimralerfleisse, dicke com- »iuentare zusamraentrug, bald auch mit kindlicher naivetat •!>herausgab und erklarte was er verstand und nicht ver- •»stancV^ '^). Een hard woord : was het vonnis onrechtvaardio- ? Ik wil mij niet voor de honderdste maal beroepen op de schier spreekwoordelijk geworden leemten en gebreken van Vis- schee's Ferguut, die wellicht nog beneden Lb Long's Velt- HEM staat, noch op de omstandigheid, dat de enkele uitzon- deringen, die kunnen worden aangewezen, den regel van Zacher bevestigen : liever spreek ik als mijne eerlijke en gemoedelijke overtuiging uit, dat Jonckbloet's beoordeeling van LüLOFs' Handboek van den vroegsten bloei der neder- landsche letterkunde in De Gids van 1846, nader gestaafd in menige voorrede zijner werken, en in zijne inaugureele rede- voering van 1848, in hoofdzaak overeenkomend met Zacher's beschouwing, - ik zeg uiel : bek-efd en vriendschappelijk ( 12 ) maar — stellig volkomen gegrond en verdiend mag heeteü. Wie thans na veertig jaar »siue ira et studio" de stukken leest, moge blijven betreuren, dat de toon, dien Jonckbloet aanslaat, min gepolijst (moest bij bet later niet zelf beken- nen?) en oneerbiedig was; dat zijne pen vaak in gal gedoopt schijnt, en hare vlijmende sarcasmen te kort deden aan de waardeering, waarop de oude school, en voorwaar niet louter uit »reverentia senectutis", alle aanspraak had: ontkennen, dat het goed recht was aan de zijde der oppositie, geloof ik niet dat hij zal willen. Vooral ora die beoordeeling is Jonckbloet hard gevallen, en den knorrigen stijl ervan heeft hij dan ook, zooals ik opmerkte, afgekeurd: maar overvraagt en overdrijft de oppositie niet altijd en overal? De verdiensten der oude school erkennen tegenwoordig zelfs de jongeren van onze neder- landsche philologen dankbaar, en, nu de hartstocht niet langer aan het woord is, behoeft er van miskenning geen sprake meer te zijn, is daar dan ook in waarheid geen sprake meer van ; maar mogen wij niet evenzeer verzachtende omstandigheden pleiten voor den jongen man, die, ten volle verzekerd van het goed recht zijner zaak, van zijne goede bedoeling en de deugdelijkheid zijner middelen, zich — ik zal niet zeggen gedwarsboomd maar liever — bedreigd zag in zyne stoute, koene vaart door eene — tegenwerkende wil ik ook niet zeggen maar — anders werkende kracht dan hij voor de eenig ware hield? Er is meer. Lulofs was een hoogleeraar van naam, een geleerde van invloed en gezag, wiens woord geen gering gewicht in de schaal legde; ziju Handboek, een lijvig deel, was bestemd om by het academisch onderwijs te worden gebruikt, en van methodologisch en encyclopaedisch karakter, als waarin de spraakkunst, de woordenschat, de versbouw, de letterkundige geschiedenis onzer middeleeuwen altegader werden behandeld, een werk dus, dat de grond- slagen legde en den bouwstijl aangaf voor wie wist hoe lang, een werk van groote beteekenis ; jonckbloet begreep, dat de eer, de toekomst der vaderlandsche philologie op het spel stond, en het dilemma was: »of uu of in lang uiet", ( 13 ) en dat het niet aanging, wyzigingen voor te stellen in het programma der oude school, waarvan Lulops een der cory- pheëu was, om reden dat het leidend beginsel hem verkeerd voorkwam : wat bleef hera anders over dan het aan flarden te scheuren ? Dit heeft hij werkelijk gedaan, en, ik geef toe, niet »suaviter" maar »fortiter" zoo »in modo" als »in re". Neen, voorwaar, de verontwaardiging spreekt niet alleen in dicht maar ook in ondicht, of wat dunkt u? »Het »is meer dan eens gezegd, schrijft Jonckbloet, en met » bewijzen gestaafd, dat de beoefening der oude nederland- »sche letteren of, in strengen zin, der mnl. letterkunde, » geleden heeft door een dilettantisme, dat regts en links, » zonder bepaald doel, beuzelend, zonder systeem, zonder » overtuiging, in plaats van de wetenschap eene schrale on- » vruchtbare liefhebbery heeft" gewerkt: vervolgens worden de wonde plekken bloot gelegd van het Handboek als daar zijn: »valsche voorstelling", » incompleetheid", » inconsequen- tie" evenzooveel oorzaken van » onware historia literaria, oucritische tekstuitgave, onvoldoende grammaticale en lexi- cale verklaring". In bijzonderheden wordt een en ander aan- getoond, en voldingend gestaafd, dat valt niet te ontkennen ; in hoe verre echter de oude school aansprakelijk mag worden geacht voor de buitensporigheden van Lulofs, dat is eene andere vraag, die ik thans niet wensch te stellen. Dit is zeker, het in 1847 verschenen appel van den geïncrimi- neerde — ik bedoel 's hoogleeraars Verhandeling over den regten aanvang en vroegsten bloei oneer nederlandsche let- terkunde — pleit meer voor de belezenheid en geleerdheid van den steller dan voor de houdbaarheid van zijne stelsel- loosheid. Ook moest Bormans in het Belgisch Museum van 184G, al gevoelde hij, dat het geslagen vonnis ook hem min of meer trof, toch eerlijk bekennen, dat Jonckblokt's recensie »veel goeds bevatte en veel goed zou doen door de vrijmoedigheid van de critiek" en, al had hij wat meer eer- bied gewenscht voor den ouden niet onverdieustelijken lit- terator, van de oude school getuigde ook hij : »haar tijd is ( 14 ) » voorbij, ik beken het; wat vóór dertig jaren nog belang » verwekte, is thans verouderd, en het voldoet aan onze »behoefte niet meer" ^). Ik voeg er bij, dat de critiek niet alleen afbrekend maar ook opbouwend is geweest, en in hoofd- zaak hetzelfde bevat als de inaugureele redevoering te Deven- ter, zij het dan meer stelselmatig, inhoudt over de vergelij- kende en historische taaistudie en de historisch- en aesthetisch- critische beoefening onzer letterkunde ; en dat de beoordeelaar door zijne Doctrinael, zijne Lorreinen en zijn Catoen welspre- kende bewyzen had geleverd, dat hij niet alleen woorden kon schrijven van afkeuring en ingeuomenheid, maar ook zelf in staat was echt wetenschappelijk werk te leveren, d. w. z. werk, waaraan niet eenvoudig zooveel tijd en zooveel vlijt wordt besteed als de eigen lust van den arbeider medebrengt maar zooveel als wordt vereischt voor degelijken taal- en letterkundi- gen arbeid zelven. Op Lulofs' repliek antwoordde Jonckbloet niet aanstonds: hij bad zich voorgenomen zijn gevoelen te handhaven in eene geschiedenis der middelnederlaudsche let- terkunde, die hij hoopte, dat weldra het licht zoude zien. En zijn vriend de Vries? Sprak en schreef »suaviter in modo" ; doch al kende ik niets anders van zijne hand dan den titel der redevoering, waarmede hij, als opvolger van Lulofs, den 28sten november 1849, het hoogleeraarsambt heeft aanvaard, den veelbeteekenenden titel: »De heerschappij over de taal het beginsel der welsprekendheid' \ en de allereei'ste woorden, die hij te Groningen in het groot auditorium heeft gesproken, het veelbeteekenende : » wees meester van de taal, gij zijt 't van 't ge- moed", — al kende ik verder geen letter van de Vries, ik zou durven verzekeren, dat hij op de vraag van zijn vriend : »of »wij immer in den ouden cirkel moeten ronddommelen, dan »of eenmaal de overtuiging moest ontwaken, dat de beoefe- »ning onzer letterkunde eene wetenschap is, die ook weten- »schappelijk diende behandeld te worden," — dat hij op die vraag zijn bevestigend antwoord niet zou zijn schuldig ge- blevfii. En ongetwijfeld heeft hij, zg het niet zonder een'ge wijzig! ug van den vorm, dit taal en letterkundig credo van ( 15 ) JoNCKBLOET gemaakt tot het zijne: »onbezwekeu ijver inliet > beoefenen der bronnen, onbevaügen kritiek, steunende op »liistorisch-grammatische gronden, in het trekken van re- »sultateu, onafgebroken stryd tegen onwetenschappelijke ver- »blindheid en vooroordeel, zonder aanzien des persoons, »ziedaar het nog schaars betreden pad, dat den beoefenaar »der mul. letterkunde voor het vervolg is aangewezen, zie- »daar de grondwet, waaraan ik mij bijzonder verbonden treken om aan mijne roeping te voldoen" ^). Met de ge- dachte aan hetgeen door Jokckbloet en de Veies is ge- wrocht haal ik de woorden aan, onlangs door Prof. Pfaff van de broeders Grimm gesproken : »Sie werden verstehen, »dasz wir mit dem auftreten dieses seltenen brüderpaars »vor einer groszen entscheidenden wendung stehen, vor einer »weudung vom dilettantischen spiele zur ernster wissen- »schaft" ^^j. Door den een mocht voortaan wat meer wor- den geëxcerpeerd voor spraakkunst en woordenboek, door den ander voor geschiedenis en oudheden en letterkunde : verscheidenheid zoo van voorkeur als van gave en aanleg, wel verre van de eendracht te verstoren, zou veeleer strekken om den band nog nauwer aan te halen door de bewastheid, dat, om zoo te zeggen, de een den ander aanvulde en beide voor elkander en voor hunne wetenschap onmisbaar waren. Hunne geregelde briefwisseling stelt dat in het helderst licht. Tot dusverre sprak ik uitsluitend van Jonckbloet en DE ViiiES : ik haast me er bij te voegen, dat de bewegings- partij of nieuwe school, zooals lulofs haar noemt in zijne repliek, uit meer dan twee leden bestond. » Hoe groot of klein intusschen die Nieuwe School of Partij van Beweging zij", schrijft Lulofs, »en wie al tot haar behooren, moge men den jeugdigen Beoordeelaar, die, gelgk hij het uitdrukt, als haar Verdediger (waarom niet liever Voorvechter, want wie had haar aangevallen?) wenscht beschouwd te worden, gaan vragen. Wij toch Aveten het niet" ^^): ongaarne zou ook ik een bepaald cijfer noemen. Doch geen oogenblik aarzel ik tot haar te rekenen de heeren Vermeulen, Tideman, ( 16) Leendertz en de Hoop Scheffer, die met M. de Vries en den » jeugdigen Beoordeelaar" van Lulofs de redactie der in 1843 opgerichte »Vereeniging ter bevordering der oude nederland- sche letterkunde" uitmaakten. Deze Vereeniging stelde zich, zooals u bekend is, ten doel de beoefening onzer letter- kunde, meer bepaald die der middeleeuwen, aan te kweeken door het uitgeven van mnl. handschriften en zeldzaam ge- worden drukken, die, uit een geschied-, taal- of letterkundig oogpunt beschouwd, eene vernieuwde uitgave waardig waren, en alzoo door eene reeks van werken bruikbare bouwstoffen te leveren zoowel voor de geschiedenis en oudheden van ons land als voor »het grammatisch en lexicographisch gedeelte onzer schoone en rijke moedertaal" ^^). En tot de nieuwe school behoorden in zekeren zin ongetwyfeld de meeste deelnemers der Vereeniging, waarvan men de lange lijst slechts behoeft in te zien, om tot de overtuiging te geraken, dat de revo- lutie zich heinde en verre binnen onze landpalen, tot zelfs in Groningerland toe, had uitgebreid en met kracht doen gelden, ja zelfs steun en sympathie gevonden in het buiten- land. Onder die deelnemers treffen wij de namen aan van Alberdingk Thijm, Bakhuizen van den Brink, Beynen, Beijbr- MAN, Brill, Campbell, Clarissb, de Clercq, Da Costa, Dozy, Geel, de Geer, W. ïïecker, Busken Huët, de Jager, Kist, Kneppelhout, Nassau, Oudemans, Schinkel, Siegenbeek, Sta- ring, Veegens, Vissering, van Vloten, Vosmaer, Vreede, A. en G. de Vries, de Wal, te Winkel ; en uit den vreemde van Blommaert, Bopp, Bormans, David, Jacob Grimm, Ju- BiNAL, Lachmann, Massmann, Mertens, Michel, Monmerqué, P. Paris, Serrure, Zacher — welke namen ! — , voorts van vele studenten, ook der hoogeschool te Groningen, wier naam later een goeden klank kreeg onder onze vaderland- sche geleerden. Behoef ik hier ter plaatse te herinneren, dat de Vereeni- ging, door hare Verslagen en Berigten, maar bovenal door hare tekstuitgaven, onschatbare bijdragen heeft geleverd voor onze oude letteren, en in 1847, het jaar der verschoning ( 17 ) van LuLOPs' Verhandeling zich aireede schitterend van hare taak had gekweten door hare daden? Dat de woordvoerder der oppositie tegen de oude school zich krachtig gevoelde niet door isolement, maar door de overtuiging, dat zijne stem niet was als die des roependen in de woestijn, is zeer verklaarbaar; dat hij bijwijlen in zijne beoordeeling uit het oog verloor, dat hij een arbeid voor zich had van een ge- leerde van onmiskenbare verdiensten .... wie goed begrijpt, zal hem veel vergeven. Beide te Oestgeest en te 's Gravenhage, waar Jonckbloet na de verdediging van zijn specimen woonde, was studeeren zijne leuze; te Leiden kwam hij nu en dan, aanvankelyk voor een en andere promotiepartij van een academievriend, maar gaandeweg minder, en eindelijk meer byzonder voor de boekerij der hoogeschool. In 1842 werd de ontdekking van een fragment der ^ra- hantsche Yeesten door Kauajan voor hem een prikkel, om in de boekerijen van den vreemde zijn geluk te gaan be- proeven. Duitschland zou het terrein zyner verkenning wezen. Van Mei tot November bleef hij uit, en gaf in het tweede deel der Mengelingen van De Gids van 1843 een niet onbelangrijk verslag van zijn tocht. Ik wensch hem niet na te reizen, maar alleen te melden, dat hij zijn doel heeft bereikt: met verscheidene geleerden als Mone, Wolf, Ka- RAJAN, Grimm maakte hij kennis, en kwam met een afschrift van het berlijnsche handschrift van Der naturen hloeme, van het giessensche der Lorreinen, van het jenasche van den Parthenopeus, en eenige uittreksels uit een berlijnsch handschrift van de Doctrinael te huis. Bovendien waren zyne onderzoekingen naar den oorsprong van eenige fragmenten dor Historie van Troyen met een gewenscht gevolg bekroond. Voldaan, en meer dan voldaan, de opgewonden stijl van zijn verslag geeft er blijk van, toog hij aan den arbeid om, zooals hy zegt, » door de uitgave der gevonden stukken een » gedeelte aan te vullen der leemte, die nog in onze letter- » kunde der middeleeuwen heerscht." Het zouden twee deelen Jaakboëk 1886. 2 ( 18 ) worden; den 8^*^° December 1842 schrijft hij: »het eerste »deel mijner reis is zoo goed als gereed voor de pers; de » heide deelen zullen bevatten: 1^. alle tot hiertoe bekende » fragmenten van den roman Garijn van Monglaive ', 2^. een »zeer uitscebreid verslas met uittreksels van Der imturen -èhloeme', 3°. alle totnogtoe bekende fragmenten van den » roman Farthenopeus : a. die in Bilderdijk's Verscheidenhe- iden, 3^ deel, gedrukt zijn; b. de aanzienlijke fragmenten die »ik in Jena heb gevonden; c. die welke Mone nog in hand- » schrift bezit; 4°, de vindicatie van Maerlant's Trojaansche » Oorlog, met nieuwe fragmenten daarvan, benevens den ori- » gineelen franschen tekst van alle de totnogtoe uitgegeven » stukken van den roman, alles naar een handschrift der K. K. » bibliotheek te Weenen. Daarbij zal ik als toegift misschien »nog geven: P. de hoogst belangrijke fragmenten van Ma.eii- »Lx\.nt's roman De Roncevaller slag, zoo ik die stukken weer ï>los kan krijgen uit de klauwen des Instituuts ; en 2^. frag- » menten van een gedicht in den trant van den Leeken spie gel, » geheel onbekend; en 3*^. de Dietsche CoJoen, en de hemel »weet wat al meer" . . . . , voegt hij er bij. Als ik bedenk, dat hij een jaar vroeger schreef (den 19'^'" Juli) : «buitendien heb ik thans het stellige voornemen, een woordenboek en grammatica van het mnl. te vervaardigen, waarvan het plan en de wijze van bewerking reeds geheel door mij is vastgesteld", durf ik veilig verzekeren, dat JoNCKBLOET, indien hij zijne beloften slechts voor de helft vervulde, goede diensten zou bewijzen aan de nederlandsche philologie. En, nu mocht het programma ietwat gewijzigd worden, de beloften bleken al spoedig meer dan ijdele woor- den te zijn geweest. Hij heeft gegeven »multa" en »mul- tum", zeer veel en zeer goed Averk, reeds voor '48, het jaar zijner benoeming tot hoogleeraar te Deventer. De Doctrinael, de Lorreinen, het 1^ deel van den Waleioein, het 1° deel van den Lancelot, de Dietsche Catoen: alle getuigen van vlijtig en volhardend, van uitgebreid en nauwkeurig, van geschiedkundig en vergelijkend onderzoek, van vertrouwde be- ( 19 ) kendheid met het middeliiederlandscli en — hetgeen toen hier te hiude nojj zeldzamer was — met het middeleeuwsch fransch : van een goed inzicht in den mnl. versbouw, een akker, die, indien al, dan stellig niet op de ware wijs ontgonnen was, en in den lunl. zinsbouw, in de woordvorming en woordbui- ging en — tot zekere hoogte — ook in de woordafleiding ; van scherpzinnigheid in het bijeenbrengen en vergelijken, en minstens evenveel billijkheid als smaak in het beoordeelen ; zeer veel en zeer goed werk, en, wat meer beteekent, van blijvende waardij. Wat al moge thans, bijna een halve eeuw later, en eene halve eeuw, waarin zoowel onze mnl. spraak- kunst als ons mnl, woordenboek reuzenschreden hebben ge- daan, menige verklaring van woord en vorm niet bestand blijken tegen de vuurproef, de meeste aauteekeningen daaren- tegen, die de »realia" betreffen, zijn alles behalve verouderd. Zonder in bijzonderheden te treden, vraag ik alleen: wie is hier te lande de eerste geweest die van den Lancelot iets beters wist te vertellen, dan dat het was » un poëme im- mense" ? En aangaande den Catoen: of het in 1845 vermetel van hem is geweest, in stede van een diplomatischen tekst- afdruk, eene critische uitgave te beproeven? En aangaande de Lorreinen : of de Vries overdreef, toen hij in een openlijk schrijven aan Jonckbloet dus oordeelde: » Waarlijk, ik zeg »niet te veel, wanneer ik mijne meening uitspreek, dat gij »door deze uitgave de studie onzer oude letterkunde een »fikschen stap vooruitgezet hebt", en van het glossarium ge- tuigde: »ik erken volgaarne, dat daarin overal de deskun- »dige doorstraalt, die op de hoogte der wetenschap staat; »en elk, die met de vroegere geschriften over onze oude «letterkunde bekend is, zal mij toestemmen, dat gij veel, wat »nieuw of totnogtoe onverklaard was, hebt aan het licht »gebragt" i^'-). Had ik van de vriendschap van Jonckbloet en de Vries den indruk gekregen als van een tweemanschap van weder- keerige bewondering, ik zou den moed missen, den een te raadplegen over de verdiensten van den ander; doch evenals 2* (20) reeds de aankondiging van de Beairüs, zoo is ook de brief, waaraan de laatste vleiende aanhaling is ontleend, een kennelyk blijk dat de een den ander zyn feilen onverliolen en open- hartig toonde. Bovendien, wordt de Caioen ook niet geroemd door Van der Meeusch in zijne eigene uitgave der strophen ? Wat meer zegt, en zeer zeker niet verdacht zelfs kan schij- nen: in dezelfde Fér/mnc^e^i/?^, waarin Lulofs, verbolgen over Jonckbloet's beoordeeling, hem »den alles behalve beleefden orkestraeester van het hollandsche virtuozendom" betitelt, »een blaas- en strijkheld", geeft hij hem den eernaani van » belezen uitgever" ^'^). En zijn boeken voorwaar is het aan te zien, dat zij iets anders, iets beters waren dan de vrucht van verloren oogenblikken, van tijdverdr^f en liefhebberij, en dat de auteur niet alleen zooals Lulops »de beoefening onzer vroegste of zoogenaamde middel-nederlandsche schrij- vers en de studie hunner ongemeen zoetvloeijende taal voor op zijn tijd zeer nuttig hield" i*), maar haar beschouwde van even degelijk en ernstig karakter als die van elke andere taal en letterkunde. Vandaar dat de straks genoemde uit- gaven waren beide wegbereidend en wegwijzend voor de nieuwe richting der nederlandsche philologie, en dat, terwijl LuLors' Handboek nog alleen door haren geschiedschrijver wordt opgeslagen, zij nog voortdurend worden geraadpleegd door hare beoefenaars. »Der nederlandsche philologie" : onwillekeurig rijst de vraag, of het jonge Holland van het vierde tiental dezer eeuw, en meer bepaald ook Jonckbloet, in zijne beschouwing niet even eenzijdig was als, ten minste aanvankelijk, de belijders der romantiek, en niet te uitsluitend den blik hield geiicht naar de middeleeuwen? Zonder bewijs meen ik te mogen stellen, dat het tegendeel 't geval was, en wat Jonckbloet betreft, getuigde alvast zijn Cluysioerck, dat de »historia litteraria^' der zeventiende eeuw hem ook ter harte ging. Maar bo- vendien: in 1843 is bij FuHra te 's Gravenhage een boekje verschenen van een Hagenaar, geïllustreerd door H. F. C. TEN Kate, dat nog duidelijker spreekt. Ik bedoel de Phy- ( 21 ) siologie van den Haag, dat kleine gele boekje, dat zooveel kwaad bloed heeft gezet, en de eersteling is geweest van eene geheele reeks vervolgen en tegenscUriften en navolgin- gen. De Hagenaar was — wie weet het niet? — Jokck- bloet; de PJnjsiologie de vrucht van eene pen, die op elke bladzijde doet denken aan den Flanor van Klikspaan. In eene beoordeeling van het boekje trede ik niet: »j'ai ri, me voila désarmé" : alleen merk ik op, dat men, zooals de schrij- ver trouwens zelf vermoedde, »in de caricatuur-teekeningen indiscreties genoeg gevonden" maar in zijne woede de ver- diensten der omlijsting voorbijgezien heeft. Eu hiermede bedoel ik niet zoo zeer de levendigheid en geestigheid van menige tweespraak, met alleraardigste aanhalingen uit vroe- ger en later tijd, van Homerus af tot professor Cock toe, als wel de plaatsen uit Cats, Vondel, Hüygens — alles behalve gewone loopers — met korte, bondige, oorspronke- lijke kenmerking, die meer dan aangeleerde schoolboekenken- nis, integendeel eene wel gevestigde overtuiging verraden be- treffende enkele corypheëen uit het gulden tijdperk onzer letterkunde. Al de stoutigheden van de Physiologie kunnen onmogelijk dien indruk uitwisschen. Gewapend niet van top tot teen — dat zoude hij zelf nooit beweerd hebben — maar toch goed toegerust was JoNCKiiLOET, toen hij den 10'^''=" februari 1848 in de gehoor- zaal van het Athenaeura te Deventer het spreekgestoelte besteeg, om met eene rede het professoraat te aanvaarden in de vaderlandsche geschiedenis en letterkunde. Gelijk ik reeds opmerkte, nevens de critiek van het Handboek en het programma der Vereeniging behoudt deze oratie als manifest der partij van beweging hare waarde; zij is bovendien een merkwaardig teeken des tijds: Jonckbloet's optreden als pro- fessor was voor het geheele jonge Holland eene gebeurtenis van aanbelang, als waardoor immers der nieuwe richting van het heden ook voor de toekomst de zege scheen gewaarborgd, een vertrouwen, dat het volgende jaar door de benoeming van DE "Vries te Groningen niet weinig werd versterkt. ( 22 ) Zoo had hij zelf dan een zijner geliefde idealen bereikt; eu was de wetenschappelijke beoefening van onze taal, onze letterkunde en onze geschiedenis der middeleeuwen gegrond- vest, voor een goed en groot deel door hem zelven gegrond- vest: tot zijn roem mag ik er bijvoegen, dat hij ook uitne- mend heeft gezorgd voor den bouw, en hiertoe het zijne bijgedragen. Dit was wederom veel ; eu velerlei ; en frisch, oorspronkelijk, daardoor aantrekkelijk ; en hecht, sterk, de vrucht van degelijk en nauwkeurig onderzoek, onderzoek dat voor geen moeielijkheden en bezwaren terugdeinsde, tegen geen omweg hoe dor, hoe steil, hoe lang, opzag om te ko- men, waar het wezen wilde ; en nieuwe wegen banend, nieuwe uitzichten openend : daardoor van scheppende kracht, en prikkelend tot verdere nasporing ; eindelijk, getuigend van geleerdheid, smaak, talent, den stempel dragend van genie. Van 1848 af tot 1883 heeft hij den lande gediend : 23 jaar als hoogleeraar te Deventer, Groningen en Leiden, en een twaalftal als lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, afgevaardigd door het district Winschoten. Om redenen van gezondheid zag hij zich in 1883 genoodzaakt ontslag te vragen als hoogleeraar te Leiden, en ging wonen te Wies- baden, waar hij den 19" october 1885 is overleden. Den hoogleeraar, den volksvertegenwoordiger, den geleerde wensch ik u achtereenvolgens te schetsen. Over den hoogleeraar kan ik kort zijn. Te Deventer gaf JoNCKBLOET collcgie ovcr nederlandsche taal, letterkunde, ge- schiedenis en oudheden, benevens over uiterlijke welspre- kendheid en aesthetica, de drie en vier eerste jaren ook over gotisch. Bovendien hield hij openbare voorlezingen van geschied- en staatkundigen inhoud, en, meer bepaald voor dames, over fransche dramaturgie. Dat hij van een en an- der veel werk maakte, meen ik — al viel mij het voorrecht niet te beurt hem te hooren — te mogen verzekeren op grond zoo van vertrouwelijke brieven zijner eigene hand als van alleszins betrouwbare inlichtingen. En hij had er vol- doening van. »Zy (de studenten) hebben duivels veel plei- ( 23 ) zier in den Reinaert gehad", schrijft hijzelf in Maart 1848: ea kan het met zijne voordrachten over Cats wel anders zijn geweest? Ook nieen ik, dat zijne voorlezingen over theo- cratie en grondwet, later uitgegeven, wel de belangstelling hebben gewekt zijner hoorders, al zal deze en gene niet heb- ben ontkend, hetgeen trouwens Jonckbloet zelf evenmin deed, dat hij was gebleven beneden die gekuischtheid van stijl, die hij in zijn geëerden tegenstander — niemand min- der dan Groen van Phinsterer zelven — bewonderde; en !» krioelde" het, zooals hij aan zijn vriend Brill schrijft, op zijne collegies over het fransch tooneel van dames, dan vielen ook zij gewis in den smaak. Hij doceerde te Deven- ter met genoegen, en, al moge hij soms slechts zeer Aveinig leerlingen hebben geteld, »de eerste aflevering van zijn aca- demie- werk", zooals hij Eelco Verwijs in 1851 schertsend noemde, kon hij met zekeren rechtmatigen trots aan de Vries opdragen. In den omgang met de jongelui was hij aange- naam en, zonder den afstand uit het oog te verliezen, ver- trouwelijk, soms » jolig" ; van enkebn hunnr'r de hartelijke vriend, van allen de hoog gewaardeerde voorganger en leids- man. Niet ijdel voorwaar was bij zijn vertrek naar Gronin- gen de betuiging van curatoren, »dat zij in hem een man verloren, die de belangen van het Athenaeum steeds met ijver behartigd en het zijne toegebracht had tot verbreiding van grondige wetenschap, zoo ouder het publiek door zijne open- lijke lessen als onder de kweekeliugen van het Athenaeum". Ook te Groningen ^*'') giug hem zijn coUegie-werk, althans in de eerste jaren, zeer ter harte. Vooral, en dat kan nie- mand, die zijne iuaugureele redevoering kent, bevreemden, de vaderlandsche geschiedenis. De juristen, die in hun eerste studiejaar »patria" plachten te houden, mochten zich bijwij- len minder aangetrokken gevoelen tot het collegie, als de professor soms uit het oog verloor, dat hij tot propaedeutici sprak en wat te diep in bijzonderheden afdaalde, de besten onder hen wisten de groote zorg, die hij aan dat collegie besteedde, wel degelijk op prijs te stellen. Ook zijne taal- ( 24) en letterkundige lessen, inzonderheid de laatstgenoemde, wer- den trouw bezocht; de andere, waarvoor hij het System der Sprachioissenschajt van Heise ^^) ten grondslag legde der pars generalis, vielen niet altijd in wel toebereiden bodem: of JoNCKBLOET Zijne Verwachtingen wat te hoog had gespan- nen, dan wel of de wijsgeerige en historische taalkunde den toekomenden theologen en juristen minder beviel, laat ik in het midden. Meer belangstellincr zeker toonden de meesten hunner in de practische stijloefeningen, één uur in de week, en dan vooral in de reciet-oefeningen, waar de professor schitterde door de degelijkheid en geestigheid zijuer critiek. Zou zijne onmeedoogende beoordeeling van vertaling of opstel wel eens ontmoedigend hebben kunnen worden voor de patiënten, de juistheid zijner aanmerkingen en de innemende toon, waarop ze werden medegedeeld, zonder eenigen den minsten zweem van hatelijkheid, deden hen hun leed ver- geten ; en als bij het voordragen van dicht of ondicht de jonge declamator de perken overschreed van natuur en waar- heid en door gemaaktheid of overdrijving zondigde, dan kon hij zich, als zijn leermeester zijne luim botvierde en hem ooiijk doorhaalde, troosten met het denkbeeld, dat de schryver of dichter van 't voorgedragen stuk eveneens menige veer op dat collegie moest laten. Ook zijne »aesthetica" was bij de studenten in eere, en, als wij weten, dat hij daar o. a. Macbeth, Phèdue, Tasso las, baart het geen verwon- dering: in de jaarlijksche kroniek, tevens critiek, der jon- gelui staan dit collegie en het »reciet" aangeschreven als 7> der belangstelling overwaardig" en » tot geen gering genoe- gen gegeven". Enkelen, en in de eerste plaats de litteratoren, waardeerden Jonckbloet als den genialen meester en getuigen tot op den dag van heden, dat zij voor hunne letterkundige vorming onbetaalbare verplichting hebben aan hem, die even opwekkend als opgewekt doceerde. Als eerelid van het stu- dentengezelschap »Belgicis Litteris Sacrum" was hij de waar- dige opvolger van den stichter, zijn voorganger de Vuies ^^). De laatste jaren van zijn professoraat te Groningen hin- ( 25 ) derde hem, meent mijn zegsman, de overtuiging, dat de jongelui te weinig deden aan de vakken die hij onderwees, »en", voegt hij er bij, »dat kon bij niet belpen": ik geloof dat bij volkomen gelijk heeft. Immers wat schrijft Jonck- BLOET zelf? »Het schoolmeesteren zonder eenig resultaat, »het roepen in de woestijn verveelt mij sinds lang en stuit mij tegen de borst": daarom was bet vooruitzicht van te Winschoten te worden gekozen tot lid der Tweede Kamer hem zeer welgevallig. In 1864 nam hij afscheid van de hooge- school te Groningen, waarvan hij eene eere en een sieraad was geweest, aan zijn opvolger, ik weet bet van zeer nabij, den troost latend, dat hij, door aanvankelijk geheel te leven voor zijn collegies, het verlies van Jonckbloet in de geboor- zaal wellicht eenigszins zou kunnen vergoeden. » Tempora mutantur" : de juridische en theologische pro- paedeutiek wordt overgebracht naar de gymnasia, en een doctoraat in de nederlandscbe letterkunde is een der heil- rijke gevolgen van de nieuwe wet op bet hooger onderwijs. Zonder iemand te na te spreken mag ik vragen: wien anders dan Jonckbloet moest de eerste catheder voor de geschie- denis en de critiek der nederlandscbe letterkunde worden aangeboden ? Dat geschiedde dan ook alzoo, en Jonckbloet aanvaardde dertien jaar, nadat hij Groningen had verlaten, bet hoogleeraarsambt te Leiden. De overweging, dat hij van toen voortaan voor het vak zijner besliste voorkeur leven, en niet slechts op belangstelling maar ook op mede- werking, op eigen studie en onderzoek van zyne leerlingen, immers toekomende vakgenooten, zou kunnen staat maken, beeft ongetwijfeld medegewerkt tot zijn besluit om de ban- ken der Tweede Kamer te verlaten voor de leerstoel der leidsche hoogeschool. In 1877 toog hij naar de sleutelstad om zijn ambt te aanvaarden, maar bleef in Den Haag wonen, zooals trouwens menig leidsch student nog doet, en kwam voor zijne collegies en andere academische werkzaamheden telkens over. De leidsche hoogeschool beeft zich slechts korten tyd in het bezit van Jonckbloet mogen verheugen: om redenen (26 ) van gezondheid zag hij zich, zooals ik zeide, in 1883 genood- zaakt ontslag te vragen, en een zachter klimaat op te zoeken. Of het scheiden van de Alma Mater hem zwaar viel, betwijfel ik op grond van beide gedrukte en ongedrukte bescheiden. Het collegie-geven vond hij kennelijk eeue bij- zaak, en nam het dan ook als zoodanig op : een eigenlijken cursus over eenig onderwerp van meer of minder omvang gaf hy in den regel niet; was het uit afkeer van hetgeen hij » schoolmeesteren" geliefde te noemen? Of werkte hij bij voorkeur voor de pers? Zooveel is zeker, dat de jongelui de voorkeur gaven aan collegies boven zijne causerieën, hoe leerzaam en onderhoudend overigens ook, en het betreurden, dat hij in zijn afkeer van » schoolmeesteren" verviel tot een even verkeerd uiterste, en zij daardoor niet van hem profi- teerden wat zij recht en reden hadden te verwachten van een geleerde als Jonckbloet. Wat den volksvertegenwoordiger betreft, alleen het vol- strekt noodige wensch ik mede te deeleu. Tot lid der Tweede Kamer werd hij verkozen in 1864 door het district Winschoten. Zijne redevoeringen in het bij blad van 1864 — 1865 tot 1877 — 1878 en zijne politieke brochures (waaron- der twee zeer lijvige) leggen een welsprekend getuigenis af van den ernst, waarmede deze afgevaardigde zij ne taak heelt opgevat. Mondeling en schriftelijk is daarin de man aan het woord, die naar waarheid kon verzekeren: »j'ai cherché des renseignements aux sources mêmes" ^'''j, die zag uit eigen oogen, en zich blijkens zijn »nemini me mancipavi" i^'') een eigen oordeel over de zaken van staat had gevormd. In zijne redevoeringen van eenigszins laugeren adem zoowel als in de geschriften spreekt de afgevaardigde, die de aan de orde gestelde zaak niet alleen kent uit de gegevens der gewisselde stukken maar uit haar gansche geschiedenis in de Kamer en daarbuiten, van meet af aan : zijne studie Het koloniale vraagstuk in de Tweede Kamer (1S65), zijne Schoolwet-agitatie (1866), zijne brochure over de Luxem- ( 27 ) burgsciie schuld (1871) zijn er de blijken van. Zijne advie- zen over buitenlandsclie en koloniale politiek, over onder- wijs en kunst, zijne geliefkoosde onderwerpen, zijn daardoor bij uitstek leerzaam. Door parlage, glinsterend door ge- leerde aanhalingen, maakte hij nooit misbruik van den na- tionalen tijd : hij mocht nog zoo lang spreken, de degelijk- heid van den inhoud geraakte nooit iu omgekeerde reden tot den duur van zijn advies. Wie aan eigen aanschouwing de voorkeur geeft boven geloof op eens anders gezag of getuigenis, geeft zich niet licht met gebonden handen over aan eenige partij of factie, al zoude haar hoofd ook den eernaara van » eminent" ten volle verdienen: is het wonder, dat Jonckbloet, dien — ik haal bij voorkeur zijne eigene woorden aan — >->rexperience »sur un autre terrain (avait) appris combien il est dan- »gereux de se fier a une déduction, lorsqu'on n'a pas » recherche si les faits qui en font la base sont vrais, »s'ils sont représentés dans Ie jour oü leur liaison avec »d'autres faits doit les placer, et lorsqu'on ignore si elle »mentionne tous les faits'^ i^i, dat hij zich een onafhanke- lijk gevoelen voorbehield, en, waar het de liberale begin- selen gold, op de toepassing daarvan even nadrukkelijk aandrong bij medestander als bij tegenstander? » Doctri- nair" in slechten zin was hij niet, al werd hem eenmaal de naam » classicomaan" naar het hoofd geslingerd i^') ; zijne overtuiging was hem heilig; waar hij bespeurde, dat — en ik heb hier het oog op enkele listig uitgedachte benamingen der gemengde school, als waardoor een blaam op haar werd geworpen van verderfelijke uitwerking — dat, zeg ik, werd gevochten met giftige wapens, was hij aanstonds bereid een lans te breken en met open vizier den kamp te aanvaarden. Menige redevoering, met recht door zijne medeleden als » belangrijk" gekenmerkt, pleit voor zijne zelfstandigheid niet minder dan voor zijne bekwaamheid. Benevens in zijne adviezen over het koloniaal beleid en de buitenlandsche aangelegenheden, komt het inzonderheid uit in die over de (28) drie takken van ons onderwijs en over de kunst. In bijzon- derheden af te dalen verbiedt me de vrees misbruik te maken van uwe gewaardeerde aandaclit : zijne verdiensten voor onze wet op het hooger onderwijs zijn bovendien gelukkig van zoo algemeeue bekendheid, dat ik met de herinnering daaraan zou kunnen volstaan. Ik veroorloof my alleen de vraag, of er in de zitting 1875 — 1876 door Jonckbloet één redevoering is uitge- sproken, waarin niet, bij vast geloof in de uitkomsten van het academisch onderwijs , bij ruimen blik en on- bekrompen opvatting, doorstraalt de strekking, om inhoud en omvang ervan in overeenstemming te brengen met de eischen der wetenschap en hare beoefening vrij te maken van alle slavernij der praktijk. Zijne adviezen over rijks- gymnasia, over de klassieke vorming der medici, over de splitsing van overwegende leervakken stellen dat o. a. in het helderst licht. In de zitting van 8 Maart 1876 zeide hy : »ik heb de pretensie niet om te gelooven, dat mijne redevoeringen worden nagelezen" : wat daarvan zij, niet alleen den commentator van onze wet op het hooger onder- was maar elk, die belang stelt in dat onderwas, kan ik aanraden, en dan vooral, als de begrooting van onze uni- versiteiten in de Tweede Kamer aan de orde is, zich te verkwikken aan de frissche bron der parlementaire redevoe- ringen van Jonckbloet van het voorjaar van 1876. Van zijne belangstelling in het lager onderwijs sprak ik met een enkel woord: ik voeg er bij, dat, waar het de toe- passing gold der wet van 1857, hij niet alleen eene stipt eerlijke maar tevens, immers voor zoover mogelijk binnen hare grenzen, echt vrijzinnige uitvoering voorstond. Wat eindelijk het middelbaar onderwijs, ook dat voor meisjes, betreft.. . doch genoeg: zijn woord »ik heb een warm hart voor alles wat onderwijs heet", gesproken in de zitting van 12 Mei 1871, hebben al zijne redevoeringen van voor en na dien datum bevestigd. Wat IIoorT van zeker dichter zegt, namelyk dat de koop- (*• ( 29 ) raan hem later bedorven heeft, zou ik niet, met de noodige wijziging, op JoNCKBLOKT willen toepassen, en alzoo beweren, dat de professor den staatsman bedorven heeft, althaus niet onvoorwaardelijk. Want in zekeren zin is dat wel degelijk het geval geweest. En daarbij deuk ik niet aan het door- wrochte van zijne redevoeringen; ook niet aan de opmer- king van den heer Heemskerk, dat »hij zijne medeleden wel eens placht terecht te wijzen"; evenmin aan de gemoe- delijke Avaarschu wingen, die hij kon geven, en aan den »meesterachtigen, corrigeerenden toon", hem door Thoubecke verweten ; noch aan het magistrale — hij werd eens bij een » schoolmeester" vergeleken — van zoo menig advies ^^): op die punten zal ik hem niet trachten vrij te pleiten, maar dat alles is niet uitsluitend professoren eigen : eerder denk ik daarbij aan het, als ik zoo zeggen mag, cathedrale van zijne redevoeringen. Al te vaak toch ontaardden deze in politico- historische of economico-politische collegies. Bittere ironie van het noodlot ! de geslagen vijand der didactische poëzie overdrijft in zijn parlementair proza het didactische! De pro- fessor speelt den volksvertegenwoordiger soms oolijke parten : zijne adviezen mogen de vrucht zijn van onverdroten werk- zaamheid en veelomvattend onderzoek, modellen van parle- mentaire welsprekendheid zijn het volstrekt niet, althans de meeste niet. En iets dergelijks geldt van zijne politieke bro- chures: toonbeelden zijn ook deze alles behalve. Waarin de welbekende kunst bestaat van hoorder en lezer te vervelen, behoef ik niet te zeggen: Jonckbloet is inden regel te breed ; wat er over eenig vraagstuk is te berde ge- bracht door de Kamer en door de pers, weet hij uit de litteratuur over het onderwerp en uit de retroacta volledig, maar de kunst van zwijgen, de kunst der doeltreffende keuze heeft hij Thorbecke niet afgezien. Laten de parlementaire redevoeringen van den grooten meester zich al even bezwaar- lijk excerpeeren als zijne Historische schetsen, met die van Jonckbloet zou dat zoo moeilijk niet wezen. En de lang- wyligheid van zijne rede wordt door de enkele geestige zetten ( 30 ) en koddige kwinkslagen, die hij zicli soms veroorlooft, niet geboet. Nog één trek. In zijne maiden-speecli zeide hij: »ik ben een man van de pen ; ik heb gedurende mijn geheele leven strijd gevoerd, maar ik geloof met een gerust geweten te kunnen zeggen dat altijd gedaan te hebben met objectivi- teit, en steeds de kwestie der personen er buiten te heb- ben gelaten: lO'^)" kon hij dat ook van zich getuigen aan het einde van zijne politieke loopbaan? Of had de heer Geertsema gelijk, toen hij bij zekere gelegenheid tot hem zeide: »lk meen te mogen beweren, dat de geachte spreker (Jonckbloet) met volkomen behoud van zijne zelfstandigheid als politiek man in Nederland eene betere figuur zou hebben gemaakt, indien hij de beginselen meer op den voorgrond had gesteld en zijne persoonlijke gevoelens jegens hen, die als Regeering met hem dezelfde beginselen vertegenwoordi- gen, beter op den achtergrond had weten te plaatsen?" ^O)- Ik geloof van ja : Jonckbloet was, naar het getuigenis van een zijner politieke vrienden, »van nature niet toegerust met »wat men pleegt te noemen »politieken tact" en » politieken »zin". Nooit heeft hij getracht partijhoofd te worden. Ver- »moedelijk gevoelde hij zelf, dat hij de daartoe onontbeer- »lijke eigenschap miste van gezag over anderen te oefenen. » Staatkundige volgelingen heeft hij ook nooit gehad. Zijn » woord in het parlement oefende weinig overredingskracht »uit. Voor volgzaam lid eener staatkundige partij, gehoor- »zaam aan een erkenden chef, was hij evenmin de geschikte man". Voor de liberale beginselen stond hij pal : ten bewijze van zijn vertrouwen hierin haal ik van hem nog dezen merk- waardigen volzin aan, een volzin gericht tot de catholieken, die het vaandel der liberale partij dreigden te verlaten : » Trekt in vrede : het liberaal beginsel, dat ons heeft genoopt voor u in de bres te springen, zullen wij handhaven, ook dan, wanneer gij u tegen ons hebt gekeerd" ~^). Enkele gebreken mogen den staatsman hebben aangekleefd, de meeste waren inder- daad »les défauts de ses qualités". ( 31 ) Ook wanneer de leerlingen, die het voorrecht hadden JoNCKBLOET te hooren iu de collegie-kamer, niet langer van den professor zullen kunnen getuigen, en de parlementaire redevoeringen en politieke brochures van »den geachten spre- ker uit Winschoten" nog slechts weinig meer zullen worden geraadpleegd, dan zal het blijken, dat de geleerde zich door zijne letterkundige werken een gedenkteeken heeft gesticht, dat beide den tand des tijds trotseeren en de bewondering wekken zal van het late nageslacht. De bewondering, ook de verbazing : van wege de vrucht- baarheid zijuer pen. Jonckbi.oet moge bij zijn leven volstrekt niet den indruk hebben gemaakt van iemand, die altijd werkte, veeleer zelfs een tegengestelden indruk : de eerbied- waardige reeks der boekdeelen door hem geschreven is van zijne werkzaamheid het voldingend bewijs. In mijne verbeel- ding zie ik ze voor mij : bij de reeds genoemde van vóór 1848 voeg ik het tweede deel van den Lancelot met de Charrette, de drie deelen Geschiedenis der Middelnederland- sche JJicfitkunst 1 den Guillaunie d'Orange, Van den Vos Reinaerde, de Etude sur Ie roman de Renart, de Geschiede- nis der Nederlandsche letterkunde, de eerste en tweede uit- gaaf in twee deelen, de derde in zes, de volgende telkens verbeterd en verrijkt ; er is nog meer : de Middelnederlandsche epische versbouw, de Carel ende Elegast, de inleiding op de Correspondance et oeiivres musicales de Constantin Huygens, de parafrase van den Guillaume, de Nieuioe Refereijnen van Anna Bijns, het Gedenkboek der Hoogeschool te Groningen, een lijvigeu kwartijn: wat heeft Jonckbloet veel gepraesteerd ! Werken was dan ook zijn lust, zijn leven, zijn tweede natuur. » Werken is voor mij eene behoefte, schrijft hij, en even noodwendig als dagelijksch brood" : aldus in 1859 ; en in 1871: »van 's morgens vroeg tot 's avonds laat gaat het in de fabriek altijd even druk toe; ik zou wel wenschen dat een dag vierentwintig uren had''. Zijn werkkracht was onuitputtelijk, trots de vele en vaak langdurige ziekten, waarmede hij te worstelen had ; zijn werklust bleef, trotg ( 32 ) de velerlei teleurstelling, die hij heeft ondervonden, en de velerlei miskenning, die hij waande te ondervinden, onver- flauwd. Te Parijs gekomen in 1847 schrijft hij: »ik heb een berg voor mij, maar het ontbreekt mij niet aan moed": en hoe veel bergen heeft hij later voor zich gezien en koen bestegen! In 1871 b.v. schrijft hij in een brief aan de Vries: » De politiek geeft mij heel wat te doen .... maar v^ooral » geeft my de letterkunde handen vol werk. Ik zit in de » achttiende eeuw, en gij weet dat ik alles nog eens lees, »niet doorblader, daar dit het eenige middel is om een eigen » oordeel te hebben. En wat zijn er niet al kwartijnen vol » prullaria geschreven. In de laatste dagen heb ik den Fmo » letterlijk doorgeworsteld, en amuzeer me nu mei de Geuzen, »maar dit is in de vorige week voorafgegaan door Rotgans, »PooT, Hoogvliet, Huydecoper", enz. Welke hindernissen hebben dezen geleerde afgeschrikt en teruggehouden? Eene zelfs oppervlakkige blik in de Etude over de fransche Rei- naert-branches leert, dat hij niet terugdeinsde zelfs voor de droogste en dorste nasporingen, waar het gold, om, zooals hij het ergens uitdrukt, »het vak vooruit te sjouwen". Onvermoeid, onverdroten, onvervaard schreed hij voorwaarts, even blijmoedig en opgeruimd de breede heir])aan bewande- lend als zich een pad brekend met bijl en houweel ; immer met vasten tred, en met een vlugheid, die zelfs beproefde gidsen en ervaren tochtgenooten deed verstomd staan. In een vertrouwelijk schrijven aan de Yries van 31 December 1863, waar alle verdenking van grootspraak uit den aard der zaak is uitgesloten, verzekert hij van de Etude — hij begon toen aan het Gedenkboek — : »ik zal dus dit jaar weer het kunstje van verleden zomer moeten vertoonen van in zes maanden een boek te schrijven en af te drukken zooals met myne Etude het geval was" : de Etude in zoo korten tijd geschreven, het grenst aan het ongeloofelijke. Verbazing wekt de vruchtbaarheid zijner pen, bewonde- ring zijn arbeid door het gehalte. Zijn toch het derde en vierde boek van den Lancelot nog diplomatisch afgedrukt, met ( 33 ) zijn Reinaert en zijn Carel, benevens de Beatriis iu tweede uitgave, leverde hij critische teksten, met zorg bewerkt en zoowel door eene gelukkige keuze tussclieu de verschillende lezingen als door de blijkbaarheid van enkele gissingen nieuwe proeven van zijne nauwgezetheid en zijne scherpzin- nigheid. By de uitgave van eenig handschrift was Jonck- BLOET niets te gering: den noodigen tijd placht hij te be- steden aau de vaststelling van den tekst, zich helder bewust, dat hij zoodoende een goeden dienst bewees aan de middelne- derlandsche spraakkunst en het middelnederlandsche woorden- boek en niet minder aan de geschiedenis der middelnederland- sche letterkunde, daar toch uitgaven van GrEaTER en Willems, zelfs van Geimm en Hoffmann von Fallersleben, bezwaar- lijk konden worden aangemerkt als hechte grondslagen voor eene juister letterkundig-historische studie. Getuigen alzoo de genoemde tekstuitgaven, dat de vriend van Cobet den goeden wil had te doen voor het middelnederlandsch wat hij deed voor het grieksch, de glossaria op den Reinaert en den Carel voorzagen in eene wezenlijke behoefte, en ga- ven tevens overtuigend blijk, dat de bewerker voor zijne woordverklaring de beschikking had over een niet onbe- langrijken voorraad gelijkluidende plaatsen uit verschillende schrijvers, en alzoo voor zijn woordenboek voor eigen gebruik vlijtig was blijven excerpeeren. Overigens was lexicographie evenmin als tektsuitgave de arbeid zijner voorkeur: hij deed het naar zijn gevoelen noodige, het onmisbare, en dat was altijd nog zeer veel, daar hij zich niet tevreden stelde met de beteekenis uit het verband zoowat te gissen en te raden ; ook van middelnederlandsche spraakkunst denk ik, dat hij weinig meer werk maakte dan volstrekt vereischt werd voor eene grammaticaal zuivere redactie zijner teksten en de ver- klaring hiervan. Wat de woordafleidkunde betreft, waarvan evenals door de oude school ook aanvankelyk door Jonck- BLOET de chrouique scandaleuse met enkele zonderlinghe- den was verrijkt: zijn dooreudoor gezond oordeel en de be- wustheid, dat op het gebied der etymologie te veel wijsheid Jaarboek 1886. 3 ( 34) vaak tot dwaasheid brengt, en daarentegen gebrekkige -waar- neming tot overhaaste gevolgtrekkingen leidt, een en ander heeft hem bewaard voor etymologische waagstukken en kun- stenarijen. Jonckbloet kende zich zelveu te goed om niet te weten, waar zijn kracht lag, en om zijn tijd en vlijt duurzaam te besteden aan studiën, die, ik zal niet zeggen niet strookten met zijn aanleg maar die, hem aanvankelijk voorgeschreven door plichtbesef, en, allengs voorwerp van onderzoek geworden voor geschikter hand dan de zijne, de medewerking van hem niet lauger behoefden. Den stoot had hij helpen geven; in 1859 schrijft hij: »de liefhebber^ is in wetenschappelijke studie veranderd"; en met het volste recht, zonder eenige de minste aanmatiging, kon hij getuigen bij zijn afscheid van het terrein der uitgave van taalmonu- menten: »ik kan dit terrein verlaten met een gerust gewe- ten en niet zonder eenige zelfvoldoening. Het heeft sedert wij — de aanhaling is uit de opdracht van de Beatriis aan DE Vries — het heeft sedert wij het tamelijk braak von- den nog al eenige verandering, en ik durf zeggen verbete- ring ondergaan .... Tot die verandering heb ik mede helpen opwekken : de verdere ontginning kan aan andere handen worden overgelaten"". Met die woorden verliet hij voor goed dat studieveld, om zich voortaan uitsluitend te wijden aan de staat- en letter- kundige geschiedenis van ons vaderland. Lang heeft Jonckbloet in tweestrijd gestaan: onze vader- landsche historie lachte hem wel aan, en voorwaar niet alleen, omdat hij zich genoodzaakt zag van 1848--18Ö4 collegie erover te geven, bestudeerde hij Kluit en Slin- GELAND en las de resolutiën der Staten-Provinciaal, maar omdat zij, en vooral de staatkundige geschiedenis van ons volk, hem zeer sterk aantrok. Menige aanteekening, me- nige uiting in vertrouwelijke brieven van zijne hand, dan zijn Theocratie en Grondwet van 1851, en de rede, waar- mede hij in 1854 het professoraat te Groningen heeft aan- vaard over de beoefening van de geschiedenis des vader- ( 35 ) lauds iu wezen en strekking, waarin hij als 't ware zgn historisch programma geeft, eindelijk de zoo even aange- haalde opdracht van 1859 kunnen dat staven. In de laatst- genoemde, een der weinige stukken autobiographie, die wij van hem bezitten, zegt hij, dat hij door de beoefening onzer vaderlandsche geschiedenis, te Deventer iu den eersten tijd hoofdbezigheid voor hem, meer en meer tot het bewustzijn was gekomen van zijne natuurlijke richting en aanleg. »lk kreeg de overtuiging dat historie veel meer overeenkomstig was met mijne natuur en ontwikkeling dan grammatische studie." Daarbij kwam, dat tevens allengs de bewustheid in hem levendig werd, dat — ik haal zijn eigen woorden aan — »dat de behoefte aan eene nieuwe Geschiedenis des Vader- lands groot was", en »meer en meer zijn voornemen rijpte om eene poging te doen om in die behoefte te helpen voor- zien". Keeds in zijne Theocratie en Grondwet, eene reeks voorlezingen ter verdedigins van het constitutioneel stelsel tegen de partij, die Groen van Prinsterer zoo uitnemend vertegenwoordigde, is menige bladzijde te vinden, die de vrucht is van veelomvattende, degelijke studie van beide de staatkundige geschiedenis en het staatsrecht zoo van andere natiën als van ons volk. De vele aanhalingen uit de Primae lineae en uit de Staatsregering en uit buitenlandsche schrij- vers mogen de voorlezingen bont, te bont zelfs, kleuren, zij be- wijzen benevens de getalssterkte en de mogendheid der bond- genooten, waarop de bestrijder der anterevolutiounaire theorie en practijk zich kon beroepen, ongetwijfeld ook de deugdelijk- heid zijner wapenrusting. Mag ik alleen herinneren aan zijne uitweidingen over de wording van den nederlandschen staat en het ontstaan van onze politieke partijen, om op uwe instemming te mogen rekenen? Breed, te breed zelfs, opgezet zijn toch de voorlezingen niet langwijlig en stellig zeer leerzaam ; zij verraden een benijdenswaardig meesterschap der politico-historische stof; dat despreker de noodige studie van zijn onderwerp had gemaakt, behoefde hij waarlijk niet met evenzooveel woorden te verzekeren, het springt in 't oog. 3* ( 36 ) Zijne rede te Groningen is een waar programma, zooals ik opmerkte. Den geest, waarin hij daar »historia patriae" zou doceeren, leeren wij er uit kennen; ik wensch er echter niet bij stil te staan, en allerminst in eene beoordeeling er van te treden, alleen op dezen volzin vestig ik de aandacht : » Twijfelen wij daarom ook niet langer, M. H., of het tijd- »stip aangebroken is, waarop eene volledige, onpartijdige ge- »schiedenis van het nederlandsche volk, eene geschiedenis »voldoende aan de strengste eischen der wetenschap mogelijk »is geworden, gelijk zij reeds sedert jaren noodzakelijk werd x>gekeurd. Waar eene zoo diep gevoelde behoefte bestaat, kan »het tijdstip niet verre meer verwijderd zijn, dat aan die be- »hoefte zal worden voldaan". Deze woorden mochten al geen uitdrukkelijke belofte inhouden, zij wekten toch de verwach- ting, dat hij ze had gesproken met de gedachte aan zich zelven. Zijne vrienden althans, en wel in de eerste plaats de intimi, die hij 's winters 's avonds meermalen vergastte op eene causerie over onze republiek, bepaald der zeventiende eeuw, — zij vroegen hem dikwerf, waarom hij de hand nog niet aan het werk had geslagen; en wie geen vriend van hem was, liet zich het schamper verwijt ontvallen, dat hij binnen de wanden van de rijbaan voor het aangezicht van enkele aauschouwers op het ongezadelde paard onzer histo- rie, zoo luidde het verwijt letterlijk, allerlei kunsten ver- toonde, maar zich wel scheen te wachten, voor het groote publiek te debuteeren ^^j. Toch bewaarde Jonckbloet het stilzwijgen. Hij wist zich te goed rekenschap te geven van hetgeen voor zulk een arbeid werd vereischt, om zonder genoeg- zame kennis van een geheel, zoo groot zoo innig samenhangend als dat van onze geschiedenis, ook zelfs een fragment ervan te laten drukken, dan dat hij er zonder volledige voorberei- ding toe kon overgaan ; en hij had leergeld genoeg betaald met zijne Middelnederlandsche dichtkunst, om de eischen van den vorm niet te licht te tellen : met het een en het ander rechtvaardigde hij zyn dralen. In 1859 achtte hij den tijd gekomen: » twaalf jaren van studie, twaalf jaren van niet ( 37 ) zonder voldoening gegeven onderwijs, schijnen mij toe, schryft hij, waarborgen van genoegzame voorbereiding op te leveren, en mij voor de beschuldiging van lichtvaardigheid, ten minste a priori, vrij te waren". En toch is van zijne hand niets van vaderlandsch-historischen inhoud verschenen, tenzij de feestrede te Heilio;erlee van 1868. Wat was daarvan de re- den ? Mag ik een vermoeden wagen, dan antwoord ik met de wedervraag, of er voor en omstreeks het jaar 1859 wellicht werken zijn verschenen over onze vaderlandsche geschiedenis of een tiental jaren daarvan, die Jonckbloet tot de over- tuiging hebben gebracht, dat op dien akker ook reeds an- dereu de hand aan de ploeg hadden geslagen, ja hem het graan reeds voor de voeten wegmaaiden? In zijne toespraak tot Helmholtz van 9 Aug. 1.1. zeide Donders : »Manerkennt »in ihnen (seinen Leistungen) die Neiguug, seine Krafte an »der Auflösung von Problemen zu versuchen die entweder »ganz neu waren oder für unlösbar gehalten wurden" ^^): is dat woord ook niet van toepassing op Jonckbloet? Was hij liever elders de eerste dan ergens anders de tweede? Dat hij overigens zijne geliefkoosde historische studiën niet vaarwel zeide, blijkt, zooals ik herinnerde, o. a. uit zijne parlemen- taire redevoeringen van later dagen. Na 1859 leeft Jonckbloet voor de geschiedenis en de critiek onzer vaderlandsche letteren. Daaraan wydde hij nu wat meer, dan, zooals in de jaren 1864 — 1877, wat minder, maar voortdurend al zijn beschik- baren tijdo Tot antwoord op de vraag, wat er vóór 1851, het jaar waarin het eerste deel zijner Geschiedenis der middelneder- landsche dichtkunst van de pers ging, zoo hier te lande als in België was gedaan voor onze letterkunde, zou kunnen worden gewezen op menige belangrijke bijdrage. Op levens- beschrijvingen van loffelijke nauwkeurigheid ; op mouogra- phieën van benijdenswaardige feitenkennis; op beoordeeliu gen even degelijk als smaakvol ; op beredeneerde catalogi van toonbeeldige verzamelingsvlijt; op de Beknopte geschiedenis ( 38 ) der nederlandsche letteren en wetenschappen vau den voor- treJËfelijken van Kampen ; op de immer nog hooggeschatte Verhandeling van de Clercq; op de wel geslaagde proeve van eene pragmatische geschiedenis der middelnederlandsche letteren, de Verhandeling van Snellaert (1838). Voorbereid was er alzoo gewis een en ander, veel zelfs — het zoude ondankbaar wezen dat te loochenen : — , maar op verre na nog het noodige niet ; en dat het altegader geschikt was om op voort te bouwen, zou alleen de ver- stokte »laudator temporis acti" in ernst kunnen volhouden. Kon zelfs de Verhandeling van Snellaert — want de mid- deleeuwen zijn VAN Kampen's zwakke zijde — in 1851 den toets doorstaan? Ook duitsche geleerden hadden, ik behoef het üebersicht, de Horae Belgicae, de Denkmaler slechts te noemen, veel en veel voortreffelijks geleverd, het is niet te miskennen : doch was er één geschiedenis onzer letterkunde van middeleeuwen of nieuweren tijd, die in de verste verte was te vergelijken met Gervinus' Geschichte der deutschen Dichtung? Mij is er geen bekend vóór de Geschiedenis der middelnederlandsche dichtkunst van Jonck- bloet, die in hare drie deelen, verschenen van 1851 — 1855, voor het eerst een overzicht gaf van het letterkundig leven en de letterkundige beweging in Noord- en Zuid-Nederland gedurende de middeleeuwen. By dezen arbeid, een keerpunt in onze vaderlandschephi- lologie, sta ik eenige oogenblikken stil. De Geschiedenis was behoorlijk voorbereid; langdurig, ongeveer tien jaren ; degelijk, door uitgebreide lectuur, beide van binnen- en buitenlandsche lettervruchten en van de beste werken van letterkundig-historischen en aesthetischen inhoud, waarvoor 't voldoende is de namen te noemen van Gervinus, Grimm, Jacob en Wilhelm, Mühlenhoff, Lachmann, Dunlop ; ook door eigen nasporingen, vooral openbaar in de inleidingen en aanteekeningen op de Lorreinen. den Walewein, den Lan- celot, de Charrette, en in den Middelnederlandschen versbouw en in de bijlagen van de Geschiedenis zelve. ( 39 ) Zonder over een en ander in bijzonderheden te treden, kan ik toch niet nalaten een woord van hoojje waardeeringf te spreken over de inleidingen op den Waleioew en den Lancelot, als die eene ongemeene kennis verraden van de avonturen van hem »qui des chevaliers fu sire" en van Giue- vra's minnaar, van de geheele Graal-Merlijn-Artur-sage ; en niet slechts van de middeluederlandsche vertolkingen maar ook van de niiddeleeuwsch fransche origineelen. Een hier- van, reeds afgedrukt in het tweede deel van den Lancelot, is later afzonderlijk uitgegeven, namelijk : Le roman de la Char- rette, op een wijze, die de aandacht op Jonckbloet vestigde ook in Frankrijk, en hem eeue zeer eervolle vermelding (» première meution tres honorable") bezorgde van de Aca- démie des Inscriptions et Belles-Lettres. Evenmin — zelfs op 't gevaar af van de perken van een levensbericht te buiten te gaan — mag ik verzwijgen, dat die inleidingen en aanteekeningen zich onderscheiden, ja gewis, ook door rijkdom van bijzonderheden, chronologische, biografische, histo- rische, antiquarische, maar evenzeer treffen door de vraagstuk- ken, die hij zich voorlegde of, laat ik liever zeggen, aandurfde. Aandurfde: ik behoef er niet bij te voegen »voor zijn tijd, voor die dagen", want te zijner eere zij het gezegd, het zijn de vraagstukken, b. v. de kwestie der prioriteit van proza of poëzie der contes daventure, die tot op onze dagen een Gaston Paris nog bezighielden ; aandurfde : en zonder onberaden- heid, zonder vermetelheid, en nooit zonder eene poging te wagen ter oplossing, die, de Romania staaft het, zelfs door wie van hem in gevoelen verschillen, met waardeering wordt vermeld, en thans na dertig jaren nog der overweging waar- dig gekeurd. Over Gautier Map eu Chrestien de Troies, over den Ridder met de Kar schrijft geen geleerde, of de naam van Jonckbloeï wordt met onderscheiding genoemd. Ook de aesthetische beschouwingen, waardoor de inleiding op den Walewein zich kenmerkt, verdienen vermelding ; die inleiding is een meesterstukje van beide, historische en dogmatische critiek, van eene beoordeeling, die den maatstaf ( 40 ) aanlegt van de dertiende zoowel als van de negentiende eeuw, en alzoo, wel verre van de »queste" van liet schaak- bord eenzijdig te bezien met het oog van den »sportsman" onzer dagen of den onnoozelen glimlacli van den »spiesz- bürger", haar beschouwt in het liefelijk licht van de ho- vescheit en de galanterie van de dertiende eeuw, eene beoordeeling van het geheel en van de episoden , beide billijk en eerlijk. Dat Jonckbloet een open oog had ook voor den vorm der middeleeuwsche gedichten, bewijst zijn Middehiederlandsche versbouw, een voor het jaar 1849 gul- den boekske, van ernstige studie en geoefenden smaak: de schrijver moge van de Scylla, waarop Bokmans was gestrand met zijn jamben en trochaeën en verzen van zeven en acht lettergrepen, bijwijlen zelf verzeild raken op de Charybdis van La.chmann's systeem, en het onder- scheid tusschen middelnederlandsch en middelhoogduitsch niet genoegzaam in het oog hebben gehouden — Leen- DERTZ en Martin ^^) hebben het o. a. overtuigend aange- toond — : twee bijzonderheden mogen niet worden voorbij gezien, ten eerste, dat Jonckbloeï's boekje in Noord-Neder- land van middelnederlandsche prosodie de allereerste proeve was, en ten tweede, dat dezelfde vriend Leendertz, die hem in De Gids zijn feilen toonde, vrank en vrij, zonder hem te sparen, aan het einde van zyne recensie deze woorden schrijft: »Wij beschouwen het als eene belangrijke aanwinst »voor de wetenschap. Meent iemand dat oordeel niet te » kunnen vereenigen met de vele aanmerkingen, welke wij »er op hebben gemaakt, hij boude in het oog, dat dit werk »het eerste is, hetwelk over dit onderwerp het licht ziet, »en dat het de grootste onbillijkheid is, in zoodanig een »werk die juistheid en volledigheid te vorderen, welke men »vorderen mag, waar het eene wetenschap geldt, die reeds »vele bekwame en ijverige beoefenaars gehad heeft. Boven- »dien, onze aanmerkingen betreffen voor het grootste ge- »deeltc zaken van minder belang, en, ook indien zij alle »waar bevonden worden, blijft aan Jonckbloet de verdienste ( 41 ) »de hoofdregels der middelnederlandsche metriek met vol- » doende zekerheid te hebben aangewezen, en den weg te » hebben gebaand tot de verdere beoefening eener wetenschap, » die met de middelnederlandsche taalkunde in veel nauwer » verband staat dan menigeen vermoedt." Vóór zesendertig jaar werd dit getuigenis geschreven ; tot op den dag van heden wordt verzekerd , dat men vindt in Jonckblokt's studie » menige merkwaardige en fijne opmerking, die niet alleen d'après sa date, maar ook wegens haar blijvende waarde op den hoogsten prys is te stellen" 24''). Doch genoeg ten betooge, dat de Geschiedenis der mid- delnederlandsche dichtkunst behoorlijk was voorbereid, en alzoo met vertrouwen kon worden ondernomen ; met ver- trouwen op eigen kracht, en met de gedachte, dat het werk nuttig en noodig Avas. De woorden van Geryinus: »Mir ))schien es aber, als ob die Geschichte der deutschen Dich- »tuug noch von Niemanden aus einem Gesichtspunkte be- » handelt worden sei, welche der Sache selbst würdig und » der Gegeuwart und jetzigen Lage der Nation angemessen ï>ware~^)", die woorden waren, meende hij, ook geschreven voor Nederland. Maar zoude de beoefening onzer letterkunde »eene weten- schap blijken, die ook wetenschappelijk diende behandeld te worden", dan behoorde de ondernemer zijne eischen vooral niet te licht, zijn ideaal niet te laag te stellen. Behoef ik na- drukkelijk te verzekeren, dat, ook al ware in zijne inleiding over een en ander niet door hem zelven voldoend bescheid gegeven, de drie deelen het beste bewijs zyn, dat hij zijne taak niet lichthartig heeft opgenomen. Bescheiden noemt hij zijn werk »eene proeve": indien eenig proefstuk, dan mag dit gewis een meesterstuk heeten. Te roemen valt op deze tentoonstelling van onzen middel- eeuwschen letterschat al aanstonds de rijkdom van voor- werpen, de volledigheid der verzameling ; dan de groepeering, doelmatig door de bijeenvoeging van het overeenkomstige, het gelijkslachtige ; de beschrijving, zakelijk en onderhoudend, ( 42 ) zoo van de kunstvoortbrengselen zelven als van den oor- sprong der grondstof, en van de wijze van bewerking, met de gewenschte mededeelingen aangaande maker, datum, plaats; eindelijk de beoordeeling : historisch, in het licht van het gelijktijdige, aesthetisch, in het licht van het gelijksoor- tige, met bepaling alzoo van de betrekkelijke en de vol- strekte waarde. Jonckbloet's wijze van tentoonstellen ver- gunt een blik op het geheel zonder de deelen, op de deelen zonder het geheel te benevelen. Onzen middeleeuwschen let- ter i^chat geeft hy te aanschouwen als zoodanig, in zijne ge- schiedenis en zijn gehalte ; maar evenzeer in verband en samenhang met het godsdienstig geloof en zedelijk leven der middeleeuwen, als »signe d'un état d'esprit", teeken der tijden van leenstelsel en ridderwezen, dorper- en poorterschap ; voorts in zijn oorspronkelijke, inheemsche, nationale en in zijn ontleende, vreemde bestanddeelen, ter omschrijving van den litterarischen aanleg, de litterarische scheppingskracht onzer natie, en ter bepaling van de plaats, die haar toekomt in de wereldgeschiedenis der letterkunde. Wat het eerst, wat het meest te roemen, ik weet het niet. De germanus discipulus van Gervinus en] de Grimms is op zyne beurt de geniale meester; meester in de bewijsvoering: waarin u verrassen beide de externe en interne argumenten, door het scherpzinnige en het voldingende ; de gevolgtrekkin- gen, door het zuivere en bescheidene; de veronderstellingen, door het verklarende en tevens door het dringende, uitnoo- digende althans en lokkende tot verder onderzoek, en in de ware richting; de gissingen, door het vernuftige en het waar- schijnlijke — trouwens door de uitkomst dan ook menigwerf verrassend gerechtvaardigd; de vraagteekens, als evenzoo- veel verstandige blijken van behoefte aan nadere overweging, van het nog brandende van een vraagstuk; de uitroepings- teekens, als evenzooveel vertegenwoordigers van wel ver- diende verwijten. Meester ook in de beoordeeling: Gervinus Geschichte en Hegel's Aesthetik mochten hem hebben ge- leerd het wapen der critiek, in zijne hand weleens een ( 43 ) geesel, te hanteeren, op zijae beurt behoudt hij zicli een eigen oordeel voor, desgevorderd tegenover zijn leermeesters, en levert het bewijs, dat hij meer en beter vermag dan te » scheppen uit andermans pan" en te schermen met aangeleerde macht- spreuken, waarvan door wie er zich van bedienen vaak de bewoordingen nauwlijks worden gevat. Zijne beoordeeling is ook billijk : al weet ik zeer wel, dat enkele uit het verband gerukte volzinnen, enkele wat heel sterk gekleurde uitdruk- kingen — Maerla.^!t de Robespierue der middeleeuwsche bellettrie ; de keukenwonderen van de legende ~^) — voor de considerans van een partijdig vonnis uit de Geschiedenis zijn te halen, mij geeft eene nauwgezette overweging der be- oordeelingen van JoNCKBLOET geen vrijheid het woord » billijk" terug te nemen. Als ik denk aan het streven van den schrij- ver, om steeds alle soort van dicht en ondicht te beschou- wen in het licht der middeleeuwsche practijk, en zoo mogelijk, ook der middeleeuwsche theorie; aan zijne vaste gewoonte, om benevens zijne eigene overwegingen ook die van des- noods den advocaat des duivels als verzachtende omstandis- heden in rekening te brengen, ja ook een »hets hovesc dat ment ghelove mede" daaronder op te nemen ^'''j ; aan zijne waardeering tot zelfs van de didactische poëzie toe als »een liefelijken geur verspreidende van vaderlandsche deugd", als waaraan de lof toekomt » tegenover de valsche walsche ro- mantiek het nationaal gevoel weer te hebben gewekt en het nederlandsche zelfbewustzijn te hebben gered" ^^/j^ ; dan moet ik het woord » billijk" handhaven. De beoordeeling van Jonck- BLOET is eindelijk ook verstandig: ik bedoel daarmede, dat hij zich vrijhoudt van de in zijne dagen niet ongewone begripsverwarring, die van middeleeuwsche geschriften in gebonden en ongebonden rede de hooge taalkundige waarde vereenzelvigde met groote aesthetische waarde, en, door dit onderscheid uit het oog te verliezen, hem, wien het om meer dan eenige «jr«| Xsyóiisva te doen was, weleens knol- len in de hand stopte voor citroenen. Zonder paradoxaal te worden durf ik beweren, dat tot zelfs de nederlagen (44 ) van dezen gescliiedschriiver onzer letterkunde leerzaam zijn en blijven, daar immers zijne methode proefondervindelijk zoo betrouwbaar is bevonden, dat, ook waar nieuwe ont- dekkingen zijne uitkomsten wijzigen of logenstraffen, het betoog zelf een model blijft van bewijsvoering en beoor- deeling. Als student dweepte ik met het boek ; en thans . . . lust het mij niet de keerzijde der medaille te vertoonen om eene reden, die, vertrouw ik, door u zal worden gebillykt. Om de reden, dat niemand van Jonckbloet's Geschiedenis der mnl. dichtkunst de leemten en gebreken, de zwakke partijen eerlijker heeft aangewezen dan Jonckbloet zelf in de latere bewerkingen van zijne middeleeuwen ; niemand meer verbeterd en beter vermeerderd heeft dan hij ; nie- mand gestrenger beoordeelaar is geweest van zijn eigen werk dan de man, die op een der eerste bladzijden schreef: »ik zelf merk dit boek aan als eene proeve: mocht daaraan »het geluk beschoren zijn eener tweede uitgave, daarin zal »het ontbrekende kunnen worden aangevuld en de dwalingen »van de tegenwoordige hersteld, want de wetenschap gaat »iederen dag eene schrede voorwaarts, en wie haar lief heeft »tracht hare voetslagen te volgen." Zonder aanmatiging kan ik verzekeren, dat niets gemakkelijker valt dan de Geschie- denis te beoordeelen en de feilen aan te wijzen ; maar ik wil niet verhelen, dat het zou wezen een pronken met vele veeren van den meester zei ven. Het boek als boek beschouwd aarzel ik niet op één na het beste te noemen, dat hij heeft geschreven, al ben ik niet blind voor het min of meer tweeslachtige ervan — nu verhalend, dan betoogend, elders bestrijdend — , en allerminst voor de gebreken van den vorm, gebreken, die Jonckbloet nooit geheel heeft overwonnen. Wel is waar zulke brutale barbarismen en basterdwoorden als waardoor de Geschiede- nis wordt ontsierd, heeft hij zich later niet meer veroorloofd : »wat uw geknor aangaat betrekkelijk de basterdwoorden, schreef hij aan de Vuies (1849), ik zal m^ trachten te (45 ) beteren", en het werd ook wel beter, en van de germanis- men vermindert het cijfer ook met de jaren, maar toch . . van vreemde smetten geheel vrij wist hij zijne taal nooit te houden, en besteedde aan den vorm nooit zooveel zorg als aan den inhoud. Ook miste hij den tact der onderscheiding van hetgeen in den tekst en hetj^een meer eigenaardig in de bijlagen behoort of in de aanteekeningen, en verloor daardoor de eischen der litterarische compositie al te vaak uit het oog. Overigens is het boek con amore geschreven, en was 't het »pectus" dat hem welsprekend maakte; in 1843 zeide hij: »wij gelooven aan de dichterlijke waarde der middeleeuwsche poëzij, wijl zij op iedere bladzijde in het oog spriugt en tot eerbied dwingt en sympathie" : de Geschiedenis leert, dat hij in later jaren niet aan het twij- felen was geraakt. Dat het werk bij zyne verschijning zoo hier te lande als in het buitenland goed is ontvangen en naar waarde geschat, zou met beoordeelingen o. a. in de Dietsche Warande en de Germania^-^i gemakkelijk te bewijzen vallen; dat het nog niet geheel verouderd is, toont de omstandigheid, dat het voortdurend wordt aangehaald en met eere vermeld. Dezelfde stof is later nog drie malen door hem behandeld in de drie uitgaven van zijne Geschiedenis der nederlandsche letterkunde^ waarvan eene volgende geregeld de vorige wij- zigt en aanvult, ja eene algeheele omwerking hiervan mag heeten : maar ik zou niet durven beweren, dat het getrouw verhaal in aantrekkelijkheid heeft gewonnen, zelfs niet, dat vergelijkenderwijs gesproken eenige latere uitgaaf op één lijn is te stellen met de Geschiedenis der onnl. dichtkunst. Ver- gelijkenderwijs : want, wat voor haar tijd de Geschiedenis is geweest, was m. i. voor den haren geene enkele bewerking derzelfde stof, noch die van 1868, noch die vau 1873, noch ook de laatste. Wat het eerste punt betreft, de vierde bewerking der middeleeuwen ia de derde uitgave van de Geschiedenis der nl, letterkunde is niet zoo aangenaam geschreven als de ( 46 ) eerste ; zi] ontaardt hierendaar zeer bepaald van leesboek in leerboek, met al de eigenschappen van eene dorre, droge verhandeling. Het gebouw is afgeleverd, maar alle stei- gerwerk is niet weggeruimd; onwillekeurig vraagt men zich af, of niet sommige gedeelten beter op hunne plaats zou- den zijn geweest in een tydschrift als dat der Maat- schappij van letterkunde of wel in de Romania ; immers enkele uitweidingen vallen geheel buiten het kader van eene geschiedenis der middeleen wsch-nederlandsche letterkunde en zouden zeer geschikt kunnen worden opgenomen in eene Ilistoire de la littérature frangaise ? Bedrieg ik mij niet, dan zal menig lezer zich teleurgesteld gevoelen, overstelpt door eene zee van bijzonderheden, alle op zichzelf wetenswaardig voor den ingewijde, en door dezen dan ook hoog gewaardeerd, maar »hors d'oeuvre" voor den leek, wiens geduld, vrees ik, hierendaar op een zware, te zware proef wordt gesteld. Wat het tweede punt aangaat, merk ik op, dat de laatste bewerking niet zoo nauwgezet is bezorgd als die van vóór dertig jaar, althans niet in allen deele. Vele partijen, ik geef het gaarne toe, door Jonckbloet met kennelijke voor- liefde behandeld, zijn uitmuntend, maar dat alle met gelijke nauwgezetheid zijn bewerkt, kan ik niet verzekeren. Veel is herzien en bijgewerkt, maar of de litteratuur over de middel- eeuwen volledig door hem is bijgehouden, betwijfel ik ten sterkste. Dat de titels van sommige monographieën en opstel- len in de aanteekeningen ontbreken, zou ik niet op de de- bet-zijde boeken, indien uit den tekst voldoende bleek, dat door den schrijver was kennis genomen van den inhoud ; wel zoude het altijd eene tekortkoming blijven, doch niet scha- den aan de voorstelling, zooals thans inderdaad meermalen het geval blijkt. Dankbaarheid voor het gegevene — en dit is veel, zeer veel — behoeft niet te verblinden voor de leemten, te minder daar Jonckbloet zelf ons heeft geleerd de eischen hoog te stellen: ben ik wel ingelicht, dan was hij ook de eerste om te erkennen, dat het » omnibus numeris iabsolutum" op de laatste omwerking niet van toepassing ( 47 ) was. Bovendien de zeventiende en de achttiende eeuw, de staat van zijne gezondheid, de politiek .... doch genoeg. De GescldeJenis der mnl. dichtkunst moge nog zoo goed staan aangeschreven, daar is een boek van zijne hand, dat m. i. de kroon spant. Ik bedoel niet Van den Vos Reinaerde, evenmin de Etude sur Ie roman de Renart, als is ook daar- over maar één stem: ik bedoel zijn Guillaume d' Orange. Behoef ik de loftrompet te steken over de twee eerstge- noemde? Te roemen vallen de inleiding op den Reinaert, getuigend van vertrouwde bekendheid met de fransche bran- ches; de tekst met zooveel oordeel vastgesteld ; de vergelijking met Le Plaid en den Reinhart van Heinrich, enz. enz. enz.. Kluge zegt van Jacob Giumm, dat zijne »wertvolIe sammlungen »auch da unentbehrlich geblieben sind, wo der jetzige stand »unserer sprachgeschichtlichen beurteilung von dem seinen »bedeutend abweicht" ^^) : zoolang de vossenjacht niet zal zijn gesloten, blijft Jonckbloet's Van den Vos Reinaerde beide voorbeeld en toonbeeld. En de Etude? Daarvoor wil ik verwijzen naar de aan- kondiging van GiiiMM in de Göttingische Anzeigen van 1863. Hij noemt haar »eine anziehende, »ihres erfolges gewisse schrift", en getuigt: »neu, wenn darunter wirk- licli frische und fruchtbare studiën zu verstehn sind, kön- nen nur die des hollandischen gelehrten heiszen, denn was hier Paulin Paris — tegen wien de Etude inzon- derheid is gericht — was hier Paulin Paris vorzulegen hat, erscheint alles seicht und oberflachlich", en »mit gros- zer Lust folgt man des verfassers anhebenden und aufstei- genden forschungen, der aus dem sprachgebrauch und der art und weise der einzelneu gedichte nachweist, dasz nicht ein paar, vielraehr eine gauze reihe von erzühlungen von Pierre de Saint-Cloui) herrühren rausz, der nur in eiuigen geuannt ist" -^ ). Ik heb er geen woord aan toe te voegen dan alleen de opmerking, dat tot op den huldigen dag toe de Etude in het buitenland, ik beroep mij op Knorr en Mar- tin 20 j, wordt aangehaald met hooge waardeering, en vooral ( 48 ) geroemd om het betrouwbare barer uitkomsten en a poste- riori gestaafde gissingen; voorts dat JoNCKBLOKr's vermoeden, als zoude zijn werk »hier te lande", zooals bij bet uit- drukt, vin den doofpot zijn geraakt", ongegrond moet beeten, De Gids van 1870 leert alvast bet tegendeel. Een TixT^na töaèi, dat bij zicb heeft gesticht, is de Guü- laume cCOrange^ in 1854 versebenen in twee deelen, waar- van bet eerste vijf epopeeën der Guillaume- Chanson \iaho\x&i^ bet tweede een » examen critique", dat wil zeggen: onder- zoekingen aangaande de wording en ontwikkeling der Guil- laume-sage, de tijdperken van baar groei en bloei ; bare bestauddeelen, zoo vreemde als oorspronkelijke, hunne samen- vloeiing en ineensmelting; aangaande »la silhouette du Guil- laume historique" en het beeld der »bistoire poétique", den Guillaume der kronieken en dien der volksverbeelding, en de langzame gedaanteverwisseling van de historische figuur in vertelling en lied ; aangaande het waardoor en wanneer en waarom der metamorphose, alles uit vroegere en gelijktijdige en latere bescheiden betoogd en toegelicht; onderzoekingen, geleerd, scherpzinnig, smaakvol. Zoowel deze als de tek- sten .... doch ik wensch mijn oordeel bescheiden voor mg te houden, zelfs het bekend artikel van Dozy in De Gids van 1854, overigens bij enkele bedenkingen en aanvullingen zoo vereerend mogelijk voor Jonckbloet, te laten rusten, en thans liever te vragen: hoe wordt de Guillaume d'Orange beoordeeld door de fransche geleerden, Leon Gautier b. v., den schrijver der Epopées frangaises, die verzekert gansche dagen en halve nachten te hebben gearbeid in den Karel- cyclus? Gautier dan zegt, dat de teksten z^n uitgegeven met »un soin remarqaable," en de jongste uitgevers van Aliscans (één der brancbes), Guessard en De Montaiglon, mogen tot grondslag van hunne redactie een ander hand- schrift hebben gelegd dan Jonckbloet voor de zijne, de eer der ontdekking, dat »le manuscrit de l'Arsenal" bet oudste is, wordt onvoorwaardelijk toegeschreven aan bem ; en van bet » examen critique" verzekert Gautier, dat bet moeilijk is n ( 49 ) JoNCKBLOET » de jetei' de nouvelles lumières dans ce chaos", en zijn Guillaume is »une oeuvre qiii restera", een werk, dat met het XXIT**'= Deel van de Histoire littéraire de la France eene eereplaats bekleedt in de bibliographie van den sub- cyclus van » Guillaume au court nez" ; en dat Jo>'CKBLOET is » celui qui a Ie mieux mérité de tous ceux qui étudient ce cycle natioual et religieux." Bevestigd wordt dat getuigenis door GuESSARD en De Montaiglon: » étude considérable, cou- sciencieuse, oü la matière est traiteé pour la première fois (en toch hadden Fauriel en Paülis Paris er hunne krachten reeds aan beproefd) spécialement avec autant de science que de critique, et oü nombre de points, sinon tous, semblent fixés d'une fa9on definitive 2^)". Ook de Guillaume heeft zijne gebreken, zoo lijdt b. v. de verklaring der fusie van vele historische Guillaumes tot één beeld der fantasie gewis aan overmaat van scherpzinnigheid, de critiek aan hypercritiek, evenals de vertolking, in 1867 verschenen, van enkele middeleeuwsche branches in nieuw Fransch — overigens »de la bonne vulgarisation" genoemd — de hare heeft: maar van zijne kennis van het oud-fransch zegt Gautier, en hij heeft daarbij gedacht aan beide de taal en de letterkunde, dat men die » ne saurait trop admirer chez un étranger ^^y. Waar fransche geleerden van naam alzoo oordeelen over het boek van onzen landgenoot, is verdere beschouwing van mij wel geheel overbodig. Met de Etude, die van de genoemde werken het laatst valt, verliet Jonckbloet voor eenigen tijd hut middelneder- landsch en middeleen wsch-fransch gebied om zich te kwijten van eene belofte, reeds in 1851 gedaan ^2) : de schepper der geschiedenis van onze middelnederlandsche letterkunde wenschte ook het nieuw-nederlandsch terrein te gaan onderzoeken, door hem met het Cluyswerk en zijn Lucifer, Eene politiek allegorie^^) in 1841 en 1849 bereids verkend. Zoude ook deze reis een ontdekkingstocht worden, en evenzeer op dit gebied scheppende kracht van hem uitgaan ? Ja/irbokic 1886. 4 ( 50 ) - Ik aarzel geen oogenblik met mijn bevestigend antwoord, ook zelfs al ware er uitsluitend sprake van de eerste uitgave van de Geschiedenis der nederl, letterkunde^ die van 18G8 : van de derde toch is het wel aan geen redelijken twijfel onderhevig. Scheppende kracht : door veel nieuws en oorspronkelijks, ook door de wijze, waarop het reeds bekende wordt voor- gesteld. JoNCKBLOET teckent zuiverder, en kleurt juister, en groepeert verstandiger, en omlijst doelmatiger dan Jeronimo DE Vries en zelfs van Kampen. Ook kenmerkt hij scherper zoo letterhelden als lettertijdperken : de beteekenis der kunste- naars, hunne school, hunne richting, hun invloed op tijd- genoot en nakomeling, den geest dezer eeuw, den poli- tieken, religieuseu, litterairen invloed, de sterkte en den duur van buitenlandsche stroomingen, die van haar slib op onzen bodem achterlieten, haar werking op onzen grond: het letterkundig leven en de letterkundige beweging van de renaissance af tot heden toe : ik zou geen geschiedenis der vaderlandsche letteren kunnen aanwijzen, die van een en ander zulk eene getrouwe voorstelling geeft. Scheppend: ook door het nieuwe en oorspronkelijke. Hij heeft gewis veel partij getrokken van de onderzoekingen der laatste vgf- entwintig jaar, maar veel ook zelf opgespoord. Menige bun- del is door hem onttrokken aan de vergetelheid, waartoe hij scheen gedoemd ; menige figuur uit den voortijd op zijne schilderij »en relief" gekomen. Men kan in waardeering van hem verschillen, maar dat hij op A-NNA Bijns, Roden- burg, K RUL, ik doe eenvoudig een greep, een tevoren onge- kend licht heeft doen vallen, daarover bestaat geen ver- schil. En wie had vóór hem de opkomst der aesthetische critiek ben onzent in de achttiende eeuw zoo uitnemend geschetst ? Wat het oorspronkelijke betreft, herinner ik aan het on- afhankelijke, het zelfstandige zijner beoordeelingen. Hij beweegt zich als criticus vrij : allerminst is zijn oordeel een weerklank van hetgeen hij noemt den lofgalm der dagen ( 51 ) van weleer, van de brommende loftuitingen der overlevering, ino-ecfeveu door caniaraderie, cjek weekt in den boezem van het bentgenootscliap, voortgeplant — als had Elisabeïii Wolpf er zich nooit vroolyk over gemaakt ! 35) _ zonder erg, maar tevens zonder nadenken, tot in onze eeuw toe, in de def- tigste bewoordingen, de zwaarwichtigste volzinnen, sierlijk gebouwd, indrukwekkende sesquipedalen : Jonckblokt laat zich niet op sleeptouw nemen door overlevering noch open- bare meening maar ziet uit eigen oogeu. Onafhankelijk is ook zijne critiek van geboorteland en bakermat: dezelfde man, die schreef: »de schrijvers van de geschiedenis onzer -•> letteren waren gewoon en hebben ons lang geleeraard alles »te meten met den valschen maatstok der achttiende eeuw? » alles te waardeeren volgens den toetssteen harer beginsel- » loosheid, alles schoon te vinden en in de hoogte te steken, »wat maar het conventioneele kleed droeg of een godzaligen »toou aansloeg; en eiken hollandschen poëtaster, elk hol- »landsch vers, gelikt of gespiei'd, met onovertroffen bewon- » dering aan te staren. Hoogvliet en Feitema werden niet » alleen even warm geprezen als Vondel; maar geen dier » gevierde mannen, grooter en gelukkiger dan Homerus, had »ooit gestruikeld of gedommeld, en de reeksen van fraaie »kwartijnen in hoornen banden konden onmogelijk iets anders »dan meesterstukken bevatten" ^'5) ; de man, wiens overtui- ging was : » de waarheid kent geen aanzien des persoons, »en alle pralerij, ook die zich in de nationale kleuren windt' »is haar een gruwel" ^Tj^ lijj ]aat zich door geen nationali- teits- gevoel verschalken evenmin als verblinden, gelijk hem wel is verweten, door glaus van drostelijken rang of adel- lijke hoogheid noch afschrikken door het schootsvel van den smid of den kiel van den boer. En origineel inzonderheid is zijne beoordeeling van Vondel, wiens treurspelen door hem worden getoetst niet uitsluitend aan de theorie van het clas- siek noch aan die van het romantisch drama, noch ook aan de practijk van het hedeudaagsch tooneel, maar aan het boek De tragoediae conntitatione van Heinsius, uitgekomen in het 4* ( 52 ) jaar 1616, en aau Vossius' J ustiialiones Poeticae van 1647, waarop Vondel zelf zich beroept ; origineel eindelijk de reha- bilitatie van den dichter van »Jautje die eens pruimpjes zag hangen" in verband met de plaatjes van den eersten druk, en zoo is er meer. Ook levenwekkende kracht is door de Geschiedenis der ned. letterkunde van hem uitgegaan, levenwekkend en — lustwekkend; »hi) wekte de geesten tot strijden onderzoek", het is naar waarheid gezegd. En door zijn voorbeeld trok hij, en trekt hij nog. Van Krul schrijft hij: »hij is weinig » bekend en zijn leven schuilt in 't duister. Had men zich »de moeite getroost zijne gedichten te doorlezen, men had »daar nog wel iets in gevoaden, 2'^)" Dit verwijt ontsluiert een der geheimen van Jonckbloet's kunst : hij heeft zóó zelf gedaan en inderdaad gevonden. Maar hij las ook nauw- gezet alle dicht en ondicht, waarover hij zich een oordeel wilde vormen; en, waar hij zijn gevoelen kleedt in eene aanhaling, zou ik de gevolgtrekking nog niet durven aan- vaarden, dat hij zweert bij de woorden van eenigen meester. »U selven, dats wel ghedaen, »En suldi niet gheloven te zaen »Van dinghen, die ghi niet »Seker en hoort noch en siet; »Wat bi wane, sijts ghewes, »Menich mensche bedroghen es'^ ^^j : dat was zijne leuze: hij is haar tot den einde toe getrouw gebleven. En zelf den koninklijken weg bewandelend, moedigde hij die hem lief kregen aan om zijn voorbeeld te volgen, en op hunne beurt te beproeven hetgeen hij met zulk gO(id gevolg had gedaan ; zijne lauweren houden wak- ker tot op den huldigen dag toe. Zonder mij aan overdryving schuldig te maken of anderer verdiensten te miskennen, geloof ik te kunnen verzekeren, dat hij, wien de eernaam toekomt van schepper der geschie- denis onzer middeleeuwsche letteren, in zekeren zin daarop ( 53) ook aanspraak heeft voor de gescbiedenis onzer nieuwere letterkunde. En dat stellig, als wij denken aan de schilderij in haar geheel. Vele beelden en groepen mochten door ande- ren treffelijk zijn gemaald, levendig en geestig, elegant en savant, in Kroniek en Critiek en Fantasie., in Schetsen en Studiën, Verscheidenheden en Verpoozingen, Bijdragen en Bladzijden, in proefstukken van academieburgers en mees- terstukken van oud-studenten en niet-studentea, in Gids en Warande en Spectator en Oud-Holland (wat noem ik veel nog niet!): Jonckbloeï was de eerste, die het geheel heeft ontworpen, en gerangschikt, en voor ons oog ontrold, en in zijne Geschiedenis gegeven de uitkomsten van uitge- breide belezenheid, zelfstandig onderzoek, onpartijdige be- oordeeling, voldoende aan de eischen der wetenschap en tot zekere hoogte ook aan die der kunst. »Plura nitent," de vlekken zijn Jonckbloet's oude zwak, de vorm. Deze laat ook in de derde uitgave zijner Geschie- denis te wenschen over, en betreft niet uitsluitend de taal. Dezelfde gebreken, die de twee eerste deeleu, de middel- eeuwen, aankleven, ontsieren evenzeer de drie volgende. Wat men in goeden zin een »mooi" boek noemt, kon Jonckblobt evenmin schrijven als eene » mooie" oratie. Zijne inaugu- reele redevoeringen, te Deventer en te Groningen, zijn mid- delmatig, die van Deventer was trouwens, hij zegt 't zelf, in »twee avonden" gemaakt; de Leidsche staat nog ietwat lager: maar kan het bevreemden? In 1847 — 't zij mij vergund dit in vertrouwen mede te deelen — in 1847 schrijft hij uit Deventer aan de Vries, dat hij plan heeft een coUegie te geven over stijl, dat met voorbedachten rade was aangekondigd met de bijvoeging »praemisso brevi his- toriae litterariae conspectu", » zoodat ik — zeide hij — vol- gens den titel hiervan alles kan maken wat ik wil : ik denk het zal half historia litteraria half grammatica zijn" ; my dunkt, dit geeft eenig licht. Wat er aan stijl in ruimeren en engeren zin te leeraren viel, was hem blijkbaar onbe- kend, ofschoon LuLOFS in zijne Redekunst van 1831 er het ( 54 ) uoodige over had gegeven ; doch bovendien, de ware liefde voor deu vorm ontbrak hem, vandaar zoowel zijne tekortko- mingen in het biografisch gedeelte der Geschiedenis, die aan Busken Huet znlk eene geestige opmerking in de pen ga- ven 2^^), als ettelijke bedenkelijke slordigheden. Slordigheden, die dit comisch effect teweegbrengen, dat de schrijver, die blijkbaar den vorm der moeite nauwelijks waard en van onder- geschikt belang achtte in vergelijking van den inhoud, de aandacht van zijn lezer juist door zijne taal- en stijlfouten af- leidt van den inhoud, en alzoo zijn doel soms ooiijk voorbij- schiet. Dat elke vlek in den spiegel schaadt aan het beeld, dat hij weerkaatst, heeft Jonckbloeï te weinig bedacht; een weinig meer eerbied voor het gehoor van een groot audito- rium en voor zijne lezers zou hem, die een ander zoo ver- makelijk kon hekelen over den vorm van zijn dicht of on- dicht, menig verwijt hebben bespaard. Ik wil de Geschiedenis niet ter zijde leggen zonder nog één punt aan te roeren, een teer punt, het betreft de critiek van Jonckbloet ; is het epitheton » onpartijdig" er wel op van toepassing? Of moet zij veeleer bevooroor- deeld heeten ; de vaderlandsche bellettrie overladend met schimp en smaad, en beschouwend »de la hauteur de son dédain", zooals van een » verfranschten en verduitschten hofstedeling' wel niet anders kan worden verwacht? Be- weerd is het, meermalen zelfs, en »gutta cavat lapidem" ; hij staat daardoor bij enkelen in een kwaad blaadje, als die onzen letterschat kennelijk voor niet veel beters aan- 'xag dan een cadaver om aesthetisch-critische proeven op Le doen, ja erger nog, als een corpus vile, waarop hij de vivisectie onmeedoogend toepaste, eenvoudig om blijken te geven van zijne vaardigheid in het opereeren. De aantijging dateert van 1876 en is nog niet verjaard ; ook is zij gedrukt, »scripta manent" "^O). Ik antwoord op de bedoelde vraag met de weervraag : Jonckbloet verfranscht, verduitscht? En hij zelf sprak te Heiligerlee in 1808: »En welt er geen ^ traan in ons oog bij de gedachte, dat men van ons zou ( 55 ) » kunnen eischen de taal van Vondel, Bilderdijk en Tol- »LENs, van Brandt en van der Palm te verwisselen tegen »een anderen tongval, al ware het ook die van Racine of van GöTHE?" *i) — en aangaande onze letterkunde, meer byzonder van het bloeitijdvak, getuigde hij '^'^) ; /verheugen »wij er ons in, dat in het beste tijdperk der zeventiende ))eeuw het waarachtig dichtvuur althans eenige Nederlan- »ders de borst geblaakt heeft, en laven wij ons aan de krach- »tige en liefelijke uitingen van hun genie. De letterkunde der » zeventiende eeuw is en blijft eene bron van aesthetisch genot." Scherp moge zijn blik zijn geweest, verachtelijk nooit, en eerder spotachtig dan onaangenaam en onvriendelijk. Wel verre bovendien, dat deze twee aanhalingen op zichzelf staan, is de geheele geschiedenis zoo der middelnederlandsche als der nieuwnederlandsche letteren de welsprekendste weerleg- ging van eene dwaling, die, als gevolg van onkunde of moed- wil, misschien wel verklaarbaar is maar niettemin onver- gefelijk blijft. Op een der eerste bladzijden van zijne Mnl. dichtkunst schreef Jonckbloet : » de wetenschap gaat iederen dag eene » schrede voorwaarts, en wie haar lief heeft tracht hare voet- » slagen te volgen." Zijn de drie bewerkingen van zijne Geschiedenis der nieuw-nederlandsche letteren een spiegel van de vorderingen der wetenschap van 1868 — 1885 even- als die van de middeleeuwen het van 1851 — 1885, zy het dan niet onvoorwaardelijk, toch stellig mogen heeten? Indien het woord van zijn opvolger te Leiden waar is, zooals ik meen dat het is, namelijk dat » Jonckbloet onderscheidde een koninklijke eerzucht" ''^2), mogen wij verwachten, dat hij niet in gebreke is gebleven voortdurend zich zelven te con- troleeren en partij te trekken van de nieuwe ontdekkingen en vondsten, waaraan vooral de laatste jaren zoo rijk zijn. En inderdaad, wie de laatste uitgave van de Geschiedenis der nederl. letterkunde met kennis van zaken kan lezen, zal op menige bladzijde Jonckbloet stilzwijgend de pen zien halen door vroeger verdedigde stellingen met loyale zelfverlooche- ( 56 ) ning, en hem, die *cepeiidaut ne montre pas toujours cette facilité d'adhésion" **), zooals hem wel is verweten, de uit- komsten zien aanvaarden van > dieper studie", met dezen verstande echter, dat vaak bij dat » dieper studie" moet worden gedacht aan een » quorum pars magna fui": ik herinner big wyze van voorbeeld aan den Reinaert en aan Huygens. Zijne Geschiedenis moge het laatste woord nog niet hebben gesproken, zi] is een vaste grondslag, waarop met vertrouwen kan worden voortgebouwd, en voorzoover er nog »onvol- maaktheit is, mag 't tot volmaaktheit dijen." »Nocht is 'er yet dat blijft en nimmermeer vergaet" : dit woord van Vondel is op Jonckbloet gewis van toepassing. »Yet dat blijft", veel zelfs; toch is den \^^^^ October 1885 ook veel vergaan. Ik denk daarbij aan het gevleugeld woord, » verba volant". Wie hem beter hebben gekend dan ik, weten te vertellen van het ja zeker ook nuttige en leerzame van zijn omgang, maar bovendien van het prettige, leven- dige, vernuftige, geestige, opwekkelijke van zyn gesprek. Het was een lust hem te hooren, den »homme de lettres", die alles las en gezellig kon keuvelen »de omnibus rebus et quibusdam aliis". Dank zijn gelukkig geheugen wist hij, geboren causeur, het gesprek te kruiden met aanhalingen in dicht en ondicht van alle talen en tongen, guitig, sne- dig, dartel, ondeugend vaak, maar te oolyk om de wenk- brauwen te doen fronsen, en altyd ongezocht; scherp dik- wijls, maar met een zoo innemend gezicht, dat het slachtoffer zich zijn schampschot getroostte. Met een enkele penseel- streek Avist hij een persoon kenmerkend te teekenen, in hoofdtrek, niet zonder overdrijving; en al hinderde het u soms, dat hy mannen, hoog bij u aangeschreven en waar- voor gij eerbied koesterdet en genegenheid, in een harlekyns- pak stak, en al waart gij niet zonder rechtmatige bezorgd- heid, dat hij u op uwe beurt naar dezelfde methode in beeld zou brengen, zijne caricaturen waren zóó gechargeerd, dat zy alleen uitwerking deden voor één enkel oogenblik. Par- lementaire portretten van zijne hand ken ik niet, professo- (67) rale wel, onbetaalbare, vooral van die Hooggeleerden, vs^ier gewichtigheid niet was in evenredigheid met de mate van hun gezag en hunne geleerdheid : tot mijn leedwezen zijn zij voor de openbaarheid niet bestemd en kan ik ze alzoo niet laten zien. In zekeren zin is de physioloog van den Haag van 1843 zgn gansche leven physioloog gebleven, en heeft de Flanor zich nooit creheel verloochend. Inzonderheid ook hierin niet, dat hij, die zooveel studeerde en schreef, uren lang gezellig bij u kon zitten keuvelen, eu altijd voor alles allen mogelijken tijd had, en, zooals ik reeds zeide, volstrekt niet den indruk maakte van iemand die veel werkte. Bovendien, wel verre van zich te onttrekken aan de be- slommeringen van het practische leven, bewoog hij er zich blijkbaar gaarne in : vóór zijne verkiezing tot lid der Tweede Kamer had hij zitting gehad in den gemeenteraad van Deven- ter en Groningen, en later bij de internationale tentoonstel- lingen van Parijs en New- York trad hij als regeerings-com- missaris op ; weken lang examineerde hij als lid der com- missie voor de acte-examens van middelbaar onderwijs, en aan de werkzaamheden van de plaatselijke schoolcommissie te Groningen nam hij met groote belangstelling deel. Ook op de taal- en letterkundige congressen is hij meermalen verschenen, en was voorzitter van het Haagsche in 1868. Voorts heeft hij veel gereisd : benevens in België en Duitsch- land, vertoefde hij o. a. in 1847 en in 1853 maanden lang te Parijs voor zijn Lancclot en zijn Guillaume cCOrange, daar- toe in staat gesteld door Z. M. den Koning, op wiens hooge bescherming hij ook had mogen rekenen voor zijne Doctri- nael. Met vele geleerden in Duitschland en Frankrijk per- soonlijk bekend, was hij met enkelen hunner in briefwisseling. JoNCKBLOET had een druk leven, maar alles ging hem gemakkelyk, vlug en vaardig van de hand. Zoo buiten ouze landpalen als daarbinnen was hy de ge- vierde geleerde ; en daarbij denk ik niet zoo zeer aan de vele ridderkruisen, die zijne borst sierden, als wel aan de ( 58 ) vereerende onderscheidingen, hem te beurt gevallen door de aanbieding van het lidmaatschap van verschillende geleerde genootschappen en maatschappijen, ik noem alleen de Aka- demie te Berlijn en de Koninklijke Akademie alhier. Voor onze Akademie heeft hij — 't spijt mij het te moeten er- kennen — niet veel geleverd : zijn rapport over deu Theo- philus en het levensbericht van Eelco Verwijs, daarmede is, bedrieg ik mij niet, alles genoemd; ook hare vergade- ringen woonde hij slechts zeldzaam bij. Aan eene schets van zijn karakter waag ik mij niet: ter beoordeeling en waardeering van iemands karakter acht ik het volstrekt noodzakelijk te kunnen afgaan op persoonlijke ervaring, en b^ ontstentenis van deze raadzaam voor den biograaf om zich te onthouden. Vooral bij een man als JoNCKBLOET, waar zoo licht de schijn kon bedriegen. Slechts één kleine bijzonderheid. Als men hem eenige oogenblikken sprak, scheen hij een der gelukkigste stervelingen, ware zondagskinderen, die het lief des levens kenuen bij onder- vinding, het leed alleen bij geruchte. En toch Rutebeuf zegt terecht: »n'est pas tout or, quanqu'il reluif'. Hij even- min als zijne echtgenoote, Ma.kia Jeannette Heneiette ScHiCK, mocht zich verheugen in een goeden staat van ge- zondheid, het tegendeel is waar. Jonckbloet is vaak door ziekte geteisterd, en leed veel en langdurig evenals zijne echtgenoote, die hij met de teederste zorgen omringde, en waarvoor hem niets te zwaar viel van moeite of tijd; weken lang moest hij zelf soms zijne kamer houden door de kwaal, die hem ondermijnde; maar, al mocht hij bijwijlen aan den Vertrouwden vriend zijn hart uitstoi'ten, wie ontmoette hem ooit anders dan opgeruimd en vroolijk, een fransch liedeke neuriënd of een kwinkslag ten beste gevend, die deed wanen dat hetgeen hem naar de keel welde, ook lag op 's harten diepsten grond? Was hij voor velen, die hem korter of langer kenden, ondoordringbaar, onbegrijpelijk; ik durf geen poging wagen om te doen hetgeen zy getuigen noode te kunnen, te min- ( 59 ) der, daar hier alleen het beeld van den geleerde behoeft te worden geteekend. Wat, ten slotte, den geleerde aangaat: Jonckblokt schreef in 1851 in zijne Theocratie en Grondwet: »ik acht mij ver- » plicht, bij den strijd der lueeningen niet te zwijgen, hoe- »wel ik niet dan schoorvoetend mij in het krijt bej^eef; » geenszins omdat ik niet begeesterd ben door het vast ge- sloof aan, of beter, door de innige overtuiging v;in de » deugdelijkheid der zaak, die ik voorsta; maar omdat ik »niet tlan noode op dit terrein (het terrein der staatkunde) »de rol van criticus of censor vervul, die mij elders niets »daa miskenning en onwil heeft doen oogsten" ^^): elders, hij bedoelt: op het terrein van taal, letterkunde en geschie- denis; vier en dertig jaar later, in 1885, had hij dat gevoel van miskenning wel niet meer, maar kon den 1 O*^*^" October het hoofd nederleggen met de overtuiging, dat in de jaar- boeken der nederlandsche philologie met gulden letteren staat geschreven de naam van Willem Jozef Andries Jonckbloeï, als die — het is een woord van zijn geliefden Huygens — • » hetgeen hij wel begost, heeft manlick uytgevoert". AANTEEKENINGEN. 1) //Ab huius scliolae prorectore üulielmo rrancisco Schey primuui amor literarum in adolescentis animo ex citatus est" : aldus Prof. B-o vees in de korte mededeeling aangaande Jonckbloet's leven en werken, gevoegd bij zijne — Rovers was 1S53 — 54: Rector magnificus der hooge- school te Groningen — bij zijne uitnoodiging tot de inaugureele rede- voering van den nieuw benoemden lioogleeraar. 1*) Zie Gedenkboek der hoogesehool te Groningen, bl. IGl. 3) J. Kneppelhout, Geschriften, \, bl. 237, vlgg. 8) JoNCKBLOET, Het professoraat in de nederlandsche taal- en letter- kunde (rede bij de aanvaarding van ket hoogleeraarsambt aan de leid- sche universiteit), bl. 10. *) Letterkundige naoogst, I, bl. X. 5) Beatrijs en Carel ende Elegast (1859), Opdracht, bl. 1. 6) Brief aan de Yries van 20 Maart 18iO: vOndertusschen heb ik reeds gi'oote satisfactie over mijn jongsgeboren gesmaakt: 1". door een allerliefsten brief van Prof. Clarisse, waarin tevens eenige aanmerkingen voorkwamen, die ik weet op prijs te stellen; 2". door een zeer opge- wonden brief van Willems, die mij door zijne uitra-hovesceit beschaamt". 6») In den zelfden brief van 20 Maart 1840. 7) Jahrbücher für wissenschaftliche Kritik, 1843, I, bl. 70S. 8) Belg. Museum, X, bl. 189. Jonckbloet, Over wetenschappelijke beoefening der nederlandsche taal (rede bij de aanvaarding van het hoogleeraarsambt te Deventer), bl. 41, ( 61 ) ^^) Dr. F. Pfapp, Romantik und germanisclie philologie, bl. 'M9, iu de Sammlung von Vortrdgen van Frommel en Pfaff, XV, 9. 11) LuLOFS, Verhandeling over den tijd van den eerst regten aanvang en vroegsten bloei onzer oude bepaaldelijk gezegde nedeklandscue letter- kunde, en wel inzonderheid over het ongegronde van het gevoelen dier- genen, welke op stout bes lissenden tooi dien bloei voor een deel reeds in de twaafde eeuw stellen, bl. 57 en 58. 12) Verslagen en Berigten, uitgegeven door de Vereeniging ter bevorde- ring der oude nederlandsche letterkunde, \, bl. 11, 13 en 19. 12*) Dr. M. DE Vries, Brief aan Dr. "W. J. A. Jonckbluet : Bijdrage tot de kritiek en verklaring van Karel de Groote en zijne XII Fairs {Lorreinen), bl. 11 en Si, vlg. 1'') Verhandeling enz., bl. 10. 14) Handboek, Voorrede, bl. 1. 14 *) Dat JoNCKBLOET, de aangewezen opvolger van de Vries te Gronin- gen, onmogelijk voor de oude vrienden van wijlen professor Lulofs een /'persona grata" kon wezen, kan niet bevreemden, evenmin als dat zij het hunne hebben gedaan om hem te weren. Maar het doel heiligt niet alle middelen: toen zijnen voorganger dan ook ter oore kwam, dat tot zelfs de wetenschappelijke verdiensten van den geleerde werden verkleind en in twijfel getrokken en zijn goede naam werd gebrandmerkt als //ge- usurpeerde reputatie", wilde hij van zijnen kant eene poging beproeven om de rechtmatige, onbetwistbare aanspraken van zijn vriend te hand- haven. Eu daartoe meende hij niet beter te kunnen doen dan Jacob Grimm met de zaak in kennis te stellen, en hem in overweging te geven iu een schrijven aan onzen toenmaligen Minister van Binnenlandsche Zaken zijn oordeel over den hem inzonderheid uit zijae geschriften wel bekenden geleerde uit te spreken, en zoo doende zijn gewicht in de schaal te leggen. Te eerder ging de Vries over tot dien stap, aange- zien hij van Grimm, die buiten de partijen stond, een oordeel kon ver- wachten vrij van alle antipathie en ongunst maar tevens van persoon- lijke genegenheid — waarvan zelfs geen sprake kon zijn — of vooiin- genomenheid, een oordeel, dat de zuiverst objectieve beschouwing van de wetenschappelijke verdiensten van Jonckbloet waarborgde. Grimm voldeed gaarne aan den wensch van de Vries en schreef aan den Minister. Met toestemming van onzen Minister van Staat en van Binnenlandsche Zaken, Mr. J. Heemskerk Azn , wien ik daarvoor mijn oprechten dank betuig, deel ik dat schrijven hier mede, eene welkome bijdrage tot de ( 62 ) correspondentie van den man, wiens uitgegeven brieven het verlangen naar de nog ongedrukte voortdurend versterken. An seine Excellenz den Königl. Niederlandisclieu Minister van Bin- nenlandsche Zaken im Haag. Mein Herr, Eurer Excellenz wird es nur ini ersten augenblick auffallen, dasz ein auslander sich die freiheit niramt dieses schreiben an Sie zu richten. Die wissenschaften erkennen keine grenzen, im. gegentheil ihr streben geht dahin, die abgesteckten uuterschiede der völker zu überschreiten und das band zu festigen, das in weitem umkreis zwischen allen ge- schlungen werden soll. Von jeher mein studium auf deutsche sprache und geschichte rich- tend muste ich bald zur einsicht gelangen, dasz bei der innigen ver- wandschaft Deutschlands und der Niederlande eine genaue kenntniss beider hand in hand zu gehen habe. Ich bemühte mich also auch die eigeuthümlichkeit der niederliindischeu sprache, sowol da wo sie mit der hochdeutschen einstimmt als von dieser abweicht, eifrig zu er- forschen. Nachdem vor achzig jahren durch Balthazak Hüydekoper dcu mit- telniederlandischen denkmalern gründliche sorgfalt zugewandt worden war, hürte die wirkung davon allmalich auf, wie ein ins wasser geworfner stein auf dessen oberflache immer weitere und schwachere kreise hinter- liiszt, bis endlich auch die letzte spur verschwiudet. Spater nahm unter uns in Deutsehland die wissenschaft des vater- landischen alterthums frischen und nachhaltigen schwung, der in den Niederlanden nicht unbemerkt bleiben konnte. In Holland zumal ist durch eines begabten mannes und seiner genossen antrieb diese bele- bung einheimischer philologie geweckt und geniihrt worden. Ich meine herrn Joncrbloet zu Deventer. Hier in Deutsehland fragen wir uns wol, woher es komme dasz die arbeiten dieses ausgezeichneten gelc'irten, dort geringeren eindruck zu machen scheinen als unter uns, und bergen unsere verwunderung nicht, warum er noch keineswegs in eiue solche auszere lage versetzt wurde, die es ihm möglich macht seina kenntnissc recht fruchtbar werden zu lassen. Oft geschieht es, dasz eine stimme aus der ferne lauter und vcrnehm- licher erschallt als aus unmittelbarer nahe. In meiner von HoUaiid gauz unabhangigen stellung, und ohne mit hrn. Jonckbloet in engerem ver- kehr zu stehen (ich lerute ihn persönlich kennen, empflcng aber in den letzten jahren keine briefe von ihm), aus reger, rein wissenschaftlicher theilnahme, erlaube ich mir, diesen verdienstvoUcn, vorragenden mann warm zu empfehlen. Leicht werden Sie rath und veranlassung tinden, ( 63 ) sich zum heil der niederlandischea literatur eines talentes zu bemach- tigen dessen wirksamkeit nur crspricszlich sein kann. Ehrerbietig bin ich Eurer Excellenz gehorsamer diener Berlin, 20 Novemb., 1853. Jacob Gkimm. 15) Uit zijne brieven blijkt mij, dat hij in 1857 plan heeft gemaakt het System te vertalen in het hoUandsch tot bladzijde 258, alzoo de TL'mleitung en het eerste deel: a. Die sprache in der sphare der allge- meinheit, als organ des menschengeistcs überhaupt: 1". Bcgriit' uud weseu der sprache; nothweudigkeit und ursprung derselbenj 2°. Reali- siruug der sprachidcej innere (vürgeschichtlichc) entwickeluug ; b. Die sprache in der sphare der besonderheit; 'i°. Die sprache als organ des individuellen geistes : en dit gedeelte te bestemmen tot inleiding op zijne coUegies over onze moedertaal. 16) Geschiedenis van het Genootschap //Bclgicis Litteris Sacrum", rede- voering uitgesproken bij de herdenking van het ^io-jarig bestaan, den 'óOsten October 1875, door deu Secretaris J. A. Worp, bl. 7. 17) JoNCKBLOET, La liquidation entre Ie roj/aume des Pays-Bas et Ie grand-duché de Laxembourg, bl. 4. 17*) Bijblad, 1864 -65, bl. 166. IS) T. a. pL, bl. 5. 18*) Bijblad, 1875—76, bl. 1050. 19) T. a. pi., 1868—69, bl. 1113; 1870-71, bl. 61.3; 1871—72, bl. 413; 1875—76, bl. 1186. 19*) T. a. pi., 1861—65, bl. 198. 20) T. a. pi., 1872—73, bl. 1814. 21) ï. a. pi. 1868—69, bl. 517. 22) Beatrijs en Carel ende Elegast, bl. 4 en vlg. der opdracht. 23) Albrccht von Graefe imd die TJeberreichung der Gr ae f e-Medaille an Mermunn con Helmholtz, Bed\ in der Festsitzung der Ophthalmologischen Gcsellschaft in der Aula der Heidelberger Universiteit am 9 August 188Q gehalten von E. C. Donders, bl. 34. ( 64 ) 24) De Gids (1850) I, bl. 438 en vlg.; Martin, Reinaert, bl. 421: //eine gründliche Behandlung dieses Gegenstandes bietet bis jetzt nur JoNCKBLOETS Schnft : Over mnl. epischen versbouw:^ 24 i) Dr. W. L. VAN Helten, Over mnl. versbouw (1884), bl. 1. 26) Geschichte der deutschen Dichtung, I, bl. 4. 88) Geschiedenis der mnl. dichtkunst, 11, bl. 397 en bl. 261. 87) T. a. pi., 111, bl. 84. 27 i) T. a. pi., 1, bl. 400, 111, bl. 575. 28) Dietsche Warande, 1, bl. 592 en vlgg.j Germania, 1, bl. 488 en vlgg. 29) Nominale Stammbildungslehre der altgermanischen Dialecte, bl. 3. 2ö*) Jacob Gkimm, Kleinere schriften, V, bl. 455, 463 en 464. 80) Wilhelm Knork, Die zwanzigste branche des Roman de Renart und ihre nachbildungen nebst einem kurzen nachtrage zam Reinardus Vulpes, bl. 35, noot 22; Ernest Martin, Examen critique des manuscrits du roman de Renart, bl. 3 alwaar: //il faut admirer d'autant plus la saga- cité de ses reclierches, lesquelles en beaucoup de points ont été confir- meés par la nouvelle collation des manuscrits". 81) Leon Gautier, Les épopeés frangaises, IV, bl. IX, 29, 65, 66, 67; GuESSARD et de Montaiglon, Aliscans, Chanson de geste, anz. {'Home X van de Anciens Poëtes de la France), bl. liXXXVl en XX. 82) L. Gatjtier, t. a. pi., bl. 67 en bl. 280 sub f. 88) Geschiedenis der mnl. dichtkunst, 1, bl. 7. 84) Overijs. almanak, 1850, XV, bl. 298 en vlgg. 85) Nederland, II, bl. 425 (1878). 86) Geschiedenis der nederl. letterkunde, V, bl. 329 en vlg. 87) Redevoering te Deventer (1848), bl. 13. 88) Gesch. d. n. letterk., IV, bl. 121 eu vlg. ( 65 ) «») L. Sp,, 111. 3, VS. 129 vlgg. 39*) Litterariscke Fantasiën iV, Vil, bl. 105, alwaar o. a. : ü-Anka Buks wordt bekeken tot op het bcmd, en zelfs er ouder", ondeugend, maar onwaar? *") Zie J. VAN Vloten, Jonckbloet's zoogenoemde geschiedenis der nederlandsche letterkunde, ten dienste van haar lezers getoetst en toegelicht, passim. 41) Feestrede, bl. 17. 42) Gesch. d. n. letterk., IV, bl. 478. •*3) De Lantaarn, 1883, n". 21: Prof. J. door Dr. Jan ten Brink. bl. 2. *4) Aliscans, bl. XXXIV. *5) Theocratie en Grondwet, bl. '26. VEK BETERING. Bladz. 2, r. 11 v. o. moet voor //zijne ouders scbijnen' worden gelezen: //zijuc moeder schijnt", zijn vader toch was toen reeds overleden. J.\ARBOER 1886. GESCHRIFTEN VAN Dr. W. J. A. JüNCKBLOET. 1839. Over het gedicht De Leuvensche Kanipvechter. Brief aan J. F. Willems (Belg. Mus., ÜI, bl. 105 eu vlo" Cf. "l. 1840. De kroou van Nederland (dichtstukje in den Leid- schen Studenten Almanak van 1840). Specimen exhibens Lunovici de Velthem Chronici, quod inscribitur Specnlum Historiale, librum lil. Letter- en geschiedkundige aanteekeniugen op de Ryra- kronyk van Jan van Heelu, ])etrefiFeude den shig van Woeringen (1288;, nagelaten door wijlen Mr. W.H. VAN Wijn (uitgegeven door J. met A. W. Kroon). 1841. Cluys-werck. Dichtstuk van Constanïijn Huygens. Beatrijs, eene sproke uit de XIII'^ eeuw. Aanhaugsel op de sproke van Beatrijs. 1842. Die Dietsche Doctrinale, leerdicht van den jare 1345. 1843. Verslag eeuer letterkundige reize door Duitschland {De Gids, 1843. Mengelingen). Physiologie van den Haag. Beoordeeling van Vanden levene ons heren, een rijm- werk, uitgegeven door Vermeulen [De Gids, 1843, Boekheoordeelingen). 1844. Karel de Groote en zijne XII Pairs iLorreinen), frag- menten. Werken der Vereeniging, I, 3. 1845. Beoordeeling van Tideman's Dboec van den Houte [De Gids, 1845, Boekb.). ( 67 ) Beoordeeliug der veitaliiig van WoLr's Niederldndische Sagen {De Gids, t. a. pL). Die Dietsce Catocn, een ninl. leerdicht. Iets over de oude Nederl. bijwoorden Saven, Saermeer., en eenigc andere composita met vieer {Alg. Knust- en letierhode, 1845, II). Het Ridderfeest van St.-Jacob. Een hoofdstuk uiteen roman getiteld: >•> Der Kerlen God."" {De Tljd^ I, bl. 97 en vlgg.) Mr. J. VAN Lennep, beschouwd als meer dan roman- schrijver T. a. pi., II, bl. 71 en vlgg., en 129 en vlgg-)- 1840. Beoordeeling van Lulof's Handdoek van den croeg^iten bloei der Ned. letterkunde {De Gids, 184C, \. Boekh). Overzigt van verspreide mnl. gedichten, fragmenten en lettcrkuudigo mededeeliugen (uitgegeven door J. met M. DE Vries in de Verslagen en herigten der Vereeniging van 1816). Fragment van een dichtwerk, betreüeudo de geschie- denis der apostelen (uitg. dour J. luet M. de Viiies, t. a. pi.). Berigt omtrent fragmenten vau een tweede handschrift van Velthem (t. a. pL). Nog iets over den roman der Lorreiueu (t. a. pi.). Siute-Barbara-avond, 13G3 {De Tijd, II, bl. 169. en vlo-n-V ' ■'oo/* 1846/48. Roman van Walewein, 2 deelen. L846/49. lloman van Laucelot, 2 deelen. 1847. Walewein. Een blad uit den oud-nederlaudschen ro- man van Lancelot. {De Tijd, bl. 41 en vlgg.). 1848 Redevoering over wetenschappelijke beoefening der uederlandsche taal (bij de aanvaarding van het pro- fessoraat in de vaderlaudsche geschiedenis en letter- kunde te Deventer). 1819. Over midden nederlandschen cpischen versbouw. Spiegel historiael van Maeklant, 4^ dl., uitgegeven 5* ( 68 ) door de 2*^ klasse van het Kon. Nederl. Instituut. Nalezing. Vondels Lucifer, eeue politieke allegorie {Overijs. Al- manak, XV). 1850. Le roman de la cliarrette, d'après Gautiiier Map et Chrestien de Troies. 1851. Theocratie en Grondwet, eene reeks van historiscli- politische voorlezingen. De Dierensage in Vlaanderen. Fragment eener geschie- denis der mul. dichtkunst {De Gids, 1851, T\. 1851/52/55. Geschiedenis der middennederlandsche dichtkunst, 3 dln. 1854. Redevoering over de beoefening van de geschiedenis des vaderlands in wezen en strekking (bij de aan- vaarding van het professoraat te Groningen). Guillaurae d'Orange. Chansons de Geste des XI° et Xlle siècles (2 TomesV 1856. Vanden Vos Reinaerde. 1859, Beatrijs en Carel en de Elegast. 1860. Rapport over de bijdrage tot de kritiek van het mul. gedicht Theophilus (door J. m'et Brill ; Verslagen en Mededeelingen der Kon. Akademie, Afd. Letterkunde, Vle Deel.) 1862. Taal en gezond verstand {Volksalmanak van liet Nut, 1862). 1863. Etude sur le roman de Renart. 1364. Gedenkboek der Hoogeschool te Groningen, ter gele- genheid van haar vijfde halve eeuwfeest. Het verleden onze roem, de toekomst onze hoop, feestrede ter viering vau het tweehonderdvijftigjarig bestaan der Groninger hoogeschool. 1865. Het koloniale vraagstuk in de Tweede Kamer der Staten-Generaal. 1866. De Schoolwet-agitatie. 1867. Guillaume d'Orange, le marquis au court uez. Chan- son de Geste du XH*^ siècle, mise en nouveau langage. ( 69 ) 1868. Het Kabinet Vau Zuylen. Een woord aan het Neder- landsche volk. Feestrede ter gelegenheid van den driehonderdsten verjaardag van den slag bij Heiligerlee en den helden- dood van Graaf Adolf van Nassau. 1868/72. Geschieileuis der uederlaudsche letterkunde, 2 dln. (lü het duitscli vertaald door Mevrouw Lina Schneideb, oader den titel: Jouckbloct's Gescliichte der Niederliiudisclien Litera- tur. Yon Vcrfasser luid Verleger des orig. Werkes autorisirte deutsche Ausgabc ven Wilurlm Berg. Verzeichuiss der niederl. Schriftsteller uud iluer Werkc vou Ehnst Martin. Dl. 1, 1S70. Dl. Il, 1S72.) 1869. üprcclitheid, Eju woord over den Hr. J. W. Brou- WKKS. 1871. La liquidation entre Ie royaume des Pays-Bas et Ie Grand -duché de Luxembourg. 1872. Beknopte geschiedenis der nederlandsche letterkunde. 1873/74. Geschiedenis der ued. letterk , 2 dln (tweede, ge- heel omgewerkte uitgave). ]877. Redevoering over het professoraat in de nederland- sche taal en letterkunde (bij de aanvaarding van het professoraat te Leiden). 1879. Beoordeeliiig van Palamedes en Gijsbrechf van Amstel^ kritische studiën door Dr. Theod. Jouissen {Spectator, 1879, bl. 296 en 302 en vlg). 1880. Beknopte geschiedenis enz., enz (tweede geheel omge- werkte uitgave). Nieuwe Refereinen van Anna Bijns (door J. en van Helten), Ie en eenig stuk). 1881. Aankondiging vau Murad Efendi's Dramatische Wer- ke {Spectator, 1881, bh 259, 267, 275 en vlgg.). Mariuo Faliero, treurspel in vijf bedrijven naar het hoogduitscli van Murad Efendi. Levensschets van Dr. Eelco Verwijs {Jaarboek van de Kon. Akademie voor 1881). ( 70 ) 1881/82/83/84/85. Geschiedenis der ned. letterkunde, 5 dln. (derde, gelieel onigcwerkte uitgave) *). 1882. Correspoudiuice et oeuvre musicales de Constantin HuYGENS (i)abliée.i pur J. et J. P. N. Laxd). 188Ö. Niéinve llcftreiuca vim A^'^'A BuNS, beuevens enkele andere Kederijkers-Gedicliteu uit de XVI»^ eeuw (door J. en Van Belten). 1*^ Stuk. (Maatschappij der Vlaam- schc bibliophilen, 4^ reeks, N^. 6.). f) *) Het zesde deel is verschenen in 1886, bezorgd door Dr. G. Penon. f) Op volledigheid maakt deze lijst geen aanspraak: zco heeft Jonck- BLOET iti het ïijdsehrift üe Beeldende Kunden, waarvan drie jaargaBgen zijn verschenen (1810 — 4'^), gewis een en ander stukje geschreven, maar zonder naam, en van dien aard is er wellicht meer. LEVENSBERICHT D\ J. II. HOT. W RRD A W. E. VAN DE SANDE BAKHUYZEN. Toen mij het vereerend verzoek werd gedaan voor deze vergadering otn levensbencht van Dr. J. H. Holwekda op te stellen, uam ik dit zonder aarzelen aan, omdat het mij in de gelegenheid stelde iets ratde te deelen omtrent een man dien ik in vele opzichten hoog heb geacht, en die, om- dat hij op het veld der wetenschap min of meer alleen stond, door velen niet recht gekend is geworden. Toen ik mij ech- ter aan den arbeid zette, gevoelde ik dat het niet gemak- kelijk is een beeld te ontwerpen waarin de kenmerkende trekken goed uitkomen, en, terwijl men de verdiensten van éénen in het licht wil stellen, tevens volkomen billijk te zijn jegens andereu. In het volgende heb ik althans getracht dit te doen. Jan IIendeik Holwerda werd 16 September 1805 te 'sGravenhage geboren. Zijn vader, Sipke IIüi.werda, be- hoorde tot den goeden bargeistand en was, hoewel zelf niet geletterd, een man die wetenschap op prijs stelde. Ik her- inner mij dat ik van zijne moeder dikwijls heb hooren spre- ken als eene achtenswaardige en zeer verstandige vrouw. Hn ( 72 ) kad het geluk iu zijne jeugd onderwijs te genieten van be- kwame mannen, van Dekmout bij wien hij ter catechisatie giüg, van den praeceptor aan de Latijnsche school, later hoogleeraar, Bosscha en van den rector Kappeijne van de OoppELLa Vooral aan den laatste sloot hij zich aan en nog in lateren leeftijd herdacht hij hem vaak als een trouw leidsman en vriend. In 1823 student te Leiden geworden, werd hij weldra opgemerkt door de hoogleeraren Bake en Hofman Peerlkamp, en dat hij terecht door hen als een knap student werd gewaardeerd, bleek, toen hij als candidaat in de letteren eene prijsvraag beantwoordde, door de letter- kundige faculteit te Leiden uitgeschreven: Over de meenin- gen der grieksche sceptici omtrent het kenmerk van waar- heid. Dit antwoord toch werd der bekroning waardig gekeurd en verraadt inderdaad veel meer studie dan men°van een student zou verwacht hebben, die drie jaren de academische lessen gevolgd had; wat wij in al zijne latere geschriften opmerken zien wij reeds in dezen eersteling; de behoefte om de bronnen zelve te raadplegen. De 'sGravenhaagsche rector had altijd geweuscht dat Hol- WEUDA zich geheel aan de studie der klassieke letteren zou wijden, waarvoor hij bijzonderen aanleg toonde, en bood hem zelfs de betrekking van praeceptor aan zijne school aan maar Holweeda voelde zich te zeer aangetrokken door de theologie om aan die uitnoodiging gehoor te geven. Met de meeste liefde volgde hij de lessen van Hamaker over Oos- tersche talen en over kritiek van het Oude Testament- ove- rigens genoot hij van de theologische colleges weinio-, want reeds spoedig na zijn candidaatsesamen in de letteren verliet hij de akademiestad. De ziekte zijns vaders riep hem naar den Haag terug, en daar bleef hij, toen deze overleed ver- blijf houden, hoewel hij zich als student liet inschrijven Hij promoveerde in de theologie met eene dissertatie over het gesprek van Jezus met Nicodemüs en werd spoedig daarna beroepen als predikant op 't Woud bij Delft; vandaar werd ( 73 ) hij beroepen te Asseu eu iu 1837 werd hij predikant te Gorincliem, waar hij een aauvang maakte met het uitgi ven van de geschriften, waarop ik straks de aandacht zal ves- tigen. Ook in die laatste stad genoot hij veler achting. Hg was er lid der schoolcommissie, curj\tor der Latijnsche scliool eu regent van het burgerkinderen-weeshuis, welke laatste be- trekking hem vooral zeer ter harte ging. Na den dood van den rector der Latijnsche school iu 18üG werd hij als diens opvolger benoemd; hij bleef die betrekking bekleeden, toen hij in 1872 die van predikant neerlegde, en toen, zeven jaren later, die school werd opgeheven — hij was toen 73 jaren oud — gi"g bij zich metterwoon eerst te Voorschoten, later te Oegstgeest vestigen, waar hij in April dezes jaars op ruim tachtigjarigen leeftijd overleed. Hij was lid van het Provinciaal Utrechtsch genootschap, van de Maatschappij voor Ned. letterkunde eu sedert 1859 van de Kon. Akademie van \\ eteuschappen. Hij was in 1831 gehuwd met Mej. F. C. Berïling, en uit dit huwelijk sproten zeven kinderen, waarvan vier nog in kven zijn. Hot spreekt van zelf dat iemand van zijne vorming zich vooniamelijk bezig hield met de exegese des Nieuwen ïesta- ments. Maar hij was niet als vele exegeten, die zich beper- ken tot het bestudeeren van dat eene boek en verder tilleen iu andere schrijvers een blik werpen als zij eene plaats ter vergelijking aangehaald vinden, of, erger nog, zich tevreden stellen met aanhalingen uit de tweede hand. Met de klas- sieke schrijvers Thucydides, Xenophon, Plato eu Aiusto- PJIANES was hij vertrouwd; inzonderheid maakte hij werk van latere schrijvers, wier taal hem bij de verklaring van het Nieuwe Testament dienst kon bewijzen, van Plijtarchus nl., zooals vele aanteekeningen onder zijne nagelaten papieren getuigen, maar vooral van Flavius Josephus en Philo Ju- ÜAEÜS, Van Flavius Joskphüs was na het verschenen van Ha- ( 74 ) VERKAMPs uitgave betrekkelijk niet veel werk gemaakt. Er- NESTi had daarop vele en goede aanteekeningen gegeven, die in zijne Observatioues opgenomen zijn; de Joodsdie oorlog en hef strijdschrift ter/en Apio waren in deze eeuw op nieuw uitgegeven, maar het hoofdwerk van den Joodschen schrij- ver, de Joodsche geschiedenis^ /ot?cr«t;iï] «(py/aoP.oym, wachtte nog steeds op ecne betere bewerking. Deze werd ter hand genomen door W. DI^^DORF, maar, hoeveel beter zijn werk ook was dan dat van zijne voorgangers, aan strenge eischen kon het niet voldoen. De geleerde schrijver erkende zelf in zijne voorrede dat hij niets dan een hier en daar verbe- terden tekst gaf, en bovendien ontbreekt geheel de opgave van handschriften waaruit hij geput heeft, zoodat het hoogst moeielijk is hem na te rekenen. Dit alles deed bij Hglweud.v, die reeds lang in Josepiius gewerkt had, het voornemen ge- boren worden om zelf eene nieuwe uitgave te bezorgen, en als voorbereiding daartoe gaf hij in 1847 een Emeiidatio- nura Flavianarum specimen. Hij maakte daarbij gebruik van een nog niet gecollationeerden codex der Leidsche bibliotheek, die het 11^'^ tot het 15''^ boek der Archaeologie bevatte, maar deed voornamelijk uitkomen hoe uic de door Haver- kamp opgegeven variae lectioues menigmaal de ware lezing kan worden opgedolven. Zijn geschrift bevatte hoogst be- langrijke bijdragen tot de kennis vau het spraakgebruik van JosEPHL's, en stelde in het licht dat het laatste gedeelte van het \h^^^ en de vier volgende boeken zonderlinge afwijkingen van dit spraakgebruik vertooueu. Holweüda meende dit hier- uit te moeten verklaren, dat JosEriiLs groote stukkeu van andere schrijvers in ziju werk heeft ingelascht. Zijn plan werd op grond van dit specimen door bevoegde beoordeelaars als Bake en Geel zeer toegejuicht en werd door de Leidsche h-tterkundige faculteit zoo belangrijk ge- acht, dat hem de titel van doctor in de letteren honoris causa werd toegekend, maar tot eene uitgave kwam het, helaas ! niet. Pe kosten waren den uitgever, die er zich mede belasten ( 75 ) zou, te groot, en, hoe bitter de teleurstelling was, het plan moest blijven rusten. Later gaf hij in de Muemosyne en in de Yerslagen en Mededccliiigen dezer Akadeiui'j nog vele op- merkiiigcu over den tekst van liet 18''"^ boek der Archaeo- logie, over den stijl van Josepiiüs, over zijne voorstelling van de Messiaatische verwachtingen en over de leer der Phari- sacën, maar vele zijner aanteckeniugeu zijn ongebruikt ge- bleven. Onder zijne nagelaten papieren bevindt zich o. a. een lexicon Flavianum, dat IIolwerd.v echter niet voor den druk, maar voor eigen gebruik bestemd had. Xini de door hem uitgegeven opmerkingen en gissingen is gebruik gemaakt door B. Nikse, die verleden jaar een deel van eene nieuwe uitgave van Josephus het licht heeft doen zien. Dat deel bevat het C*^^'- en de vier volgende boe- keu der Archaeologie. Over deu tweeden schrijver, dien ik noemde, Piiilo Ju- DAEUs, heeft IIolweuda niet zoo veel uitgegeven. Wel heeft hij hem vlijtig bestudeerd, daar zijne taal en zijne denk- beelden van groot belang zijn voor het goed verstand van het Nieuwe Testament, en heeft hij een aantal annotaties verzameld, maar daarvan is niet meer dan een gedeelte in de Verslagen en Mededeelingeu dezer Akademie verschenen. Of hij de overige niet belangrijk genoeg geacht heeft, durf ik niet beslissen. Nu moet ik mij tot het gebied begeven waarop Holweuda zich het meest bewogen heeft, de exegese des Nieuwen Tes- taments, en, om duidelijk te maken welke plaats hij daar inneemt, moet ik iets zeggen over den toestand der exege- tische studiën een veertigtal jaren geleden. Terwijl in het eerste gedeelte dezer eeuw de klassieke phi- lologie krachtig voorwaarts schreed, scheen de exegese des Bijbels als met lamheid geslagen. Al stonden hare beoefe- naars op verschillend standpunt wat hunne dogmatiek be- treft, allen wenschteu toch, daar zij min of meer aan het gezag der Schrift vasthielden, hunne meeuiageu iu dat boek ( 76 ) terug te vinden. Wat aanstoot kon geven wilden zij weg- nemen, wat tegenstrijdig scheen vereÉFeueu, alle scherpe hoe- ken afronden ; maar zij konden dit alleen door eene wij/e van verklaring te huldigen, die niet beantwoordde aan de eischen die aan lederen philologischen arbeid gesteld mogen worden. Over geleerden als Stour, IIeinuichs, Kühxöi, is vaak een streng vonnis uitgesproken, maar onrechtvaardig was dat vonnis niet, wanneer men maar niet uit het oog verliest dat nog tegenwoordig commentaren verschijnen ea een grooten naam hebben die eigenlijk niet beter zijn dan de hunne. Hunne gebreken zijn bekend genoeg, maar ik moet tot toelicliting toch eeuigc in herinnering brengen. De een verklaarde Hand. 24 : 22 o fprp.is .... fitfoig rei cuegi T% odov door scire cupiens, een ander leerde dat Joh. 5 : 24 [iBxa^i^ï]y.s slq rriv ?co7[i> en Joh. 7 : 52 jtQO(p^ri]g èa tr^De mislukte pogingen van zoo vele uitstekende geleerden moesten wij wel voor- zichtigheid leeren" en »het is genoeg, wanneer ik, om in het vervolg alle misverstand voor te komen, mijne meening kort en bepaald voordrage. Zij komt hierop neder : het getal der hedorvene plaatsen in het N. T., welke door emendatie of conjectuur hersteld kunnen worden, is niet zeer groot. Wil men nu hieruit afleiden dat al het overige gezond moet zijn, dan zal men zich ongetwijfeld bedriegen". Holwer- da's conjecturen zijn dan ook niet talrijk, en zeer dik- wijls bepaalt hij zich tot het aanwijzen van de moeieiijk- heid en van de vermoedelijke bedoeling des schrijvers. Maar dat dit reeds een verdienstelijk werk is, begrijpt men, wanneer men kennis maakt met de onmogelijke verklarin- ( 83 ) gen welke ook ia de bekendste commentaren worden aan- getroffen. Het spreekt van zelf dat zulke geschriften niet onopge- merkt bleven. Bak e gaf den schrijver in een brief zijne in- genomenheid met den inhoud te kennen, en Geel, met wien HoLWEiiü.v tijdens het opstellen in voortdurende briefwisse- ling was geweest, verheugde zich evenzeer over de uitgave, maar wat daarover in tijdschriften gezegd werd, met uit- zondering van eene aankondiging in de Boekzaal^ klonk ge- heel anders. »Wij hopen", zoo liet Waarheid, in liefde zich hooren, »wij hopen dat zulk eene philologie, die in de let- terkunde en in de H.S. schier alleen bij de woorden en de letters blijft staan, geen veld zal winnen bij de wetenschap- pelijke uitlegging des Bijbels en bijzonder des Nieuwen Tes- taments". En in de Godgeleerde bijdragen verscheen eene recensie van een ongenoemde, die door felheid zocht te ver- goeden wat haar aan wetenschappelijke waarde ontbrak. Van HoLWERDA heette het daar dat hij te weinig liefde voor de schrift had om haar uitlegger te kunnen zijn en bovendien dat hij onbekend was met eenvoudige regels der grieksche taal. De recensent zegt o. a. het volgende: » Een sterk spre- kend en waarschuwend voorbeeld brengen wij bij. Op blz. 87 (der Bijdr.) vinden wij, om de beteekenis van jTTtoxevetv uit te drukken, onderscheidene aanhalingen uit de classici; en in weerwil, dat eene zuivere grieksche taalkennis, op de classici gegrond, leert, dat de werkwoorden met den uitgang sro) altijd beteekenen een habitus, eene conditio, een munus (vgl. BuTTMANN, Ausf. Gr. Gram. S. 307), verklaart Hol- WEKDA : on — èjttoSY^svoev, dat hij — arm en wel in zeer hooge mate arm yeworden is. Wie zulke fouten begaat, die werpe zich toch niet op als meester en make geene vertoo- ning met zich telkens te beroepen op dezen en genen clas- siekeu schrijver. Eene wezenlijk grammaticale uitlegkunde begaat zulke dwaasheden niet". Op dergelijke wijze werd zijn werk bestreden. Had de recensent in zijne Grammatik wat verder gebladerd, waarschijnlijk zou hij iets gevonden 6* ( 84 ) hebben over de beteekeuis vau den aoristus van zulke werk- woorden. Nu leverde liy inderdaad een sterk sprekend voor- beeld, maar niet van datgene wat hij bedoelde. Die hevigheid had haren grond in de wijze waarop Holwehda. geschreven had. Hij had zich verklaard tegen het plan der synode om eene nieuwe vertaling van het Nieuwe Testament te doen maken, een plan dat in vrijzinnig theologische kringen veel bijval had gevonden. Hij had eene methode van kritiek aan- bevolen die te zeer afweek van de toen gevolgde. Hij had de exegese van van Hengel aangevallen, die bij velen zulk een gezag had, dat eene verwerping daarvan al spoedig aan onedele bedoelingen werd toegeschreven, en hij had dat ge- daan op een toon die in de theologische wereld ongewoon was. In commentaren was men gewend alle meeningeu, hoe verkeerd ook, uitvoerig te weerleggen; Holweuda. volgde den stijl der philologeu, die, vooral als zij latijn schrijven, wel eens adjectiva bezigen, die niet tot den goedhartigen stijl behooren. En ontkend kan het niet worden, dat hij zich vaak te scherp had uitgedrukt. Een aangenamer indruk maakt de pennestrijd welken hij in dienzelfden tijd voerde met een bekend vaderlandsch ge- leerde. In 1855 verscheen een werkje getiteld: Oijmerkingen betreffende de Stateti-overzetting van de Evangeliën en de Ilati- delingen der Apostelen. De schrijver noemde zich niet, maar het is zeker dat deze niemand anders was dan de oud- hoogleeraar Hopman Peerlkamp. Dit boekje bevatte naast uitstekende conjecturen vele uiterst gewrongene verklaringen. Holwerda maakte hem daarop opmerkzaam ; de schrijver repliceerde, en zoo verschenen er verscheidene tijdschrift- artikelen, waarin zij ook bij verschil van meening en van richting — Peerlkamp was in zijne theologische denkbeel- den zeer behoudend — met waardeering elkanders arbeid bespraken. Het is mij moeielijk in dit levensbericht de verdiensten van Holwerda's werk in het licht te stellen. Van werken, wier inhoud eenigszins wijsgeerig is, die althans eene aan- ( 85 ) eengeschakelde redeneering behelzen, kan men een volledig verslag geven, men kan liet ontstaan en de waarde der daarin vervatte denkbeelden bespreken ; maar om de betee- kenis van een aantal exegetische opmerkingen en conjectu- ren duidelijk te maken, zou meu eene exegetische verhan- deling moeten schrijven. Schitterende conjecturen, die met een enkel woord geteekend kunnen worden, vindt men bij hem niet; daartoe geeft de kritiek des Nieuwen Testaments ook minder aanleiding dan die der classieke schrijvers, door- dat de oorspronkelijke fout meestal door de pogingen tot verbetering der afschrijvers onherkenbaar is geworden. Ik kan daarom ook slechts even van eenige andere geschriften melding maken. Sedert 1858 was Holwerda medewerker aan de Nieuwe jaarboeken voor wetenschappelijke theologie, die onder de redactie van ons medelid Dr, Harting uitgegeven werden. Belangrijk was de daarin geleverde beoordeeling van Tischendorf's zevende uitgave des Nieuwen Testaments en vooral een stuk over 1 Petr. 3: 18 — 4:6, waarin van de nederdaling ter helle Fpraak is, een stuk dat, al mag men ook hier en daar van den schrijver in meening verschillen, over het geheel een voorbeeld van nauwkeurige interpreta- tie mag heeten. Iets uitvoeriger moet ik zijn over hetgeen hij schreef tot toelichting eener veel besprokene plaats, nl. Rom. 9 : 5. Ik moet hier nog eene eigenaardigheid van de exegese van VAN Hengel's school aanwijzen. Deze week namelijk bij de verklaring van belangrijke plaatsen, vooral zulke die op de christologie betrekking hadden, aanmerkelijk van de algemeen aangenomeue af. Reeds herinnerde ik u de opvat- ting van de uitdrukking Jitóri^ 'irjffov X^töror, eene op- vatting waaraan van Hengel bleef vasthouden in weerwil van de tegenspraak van Wernink. Een ander voorbeeld levert de verklaring van Phil. 2 : 6 enz., waar spraak is van Christus, 6q èv [lOQipfi {heov rjr«^/cor ovy^ ctQjtayiiov rY^lüaro tó eïvcu ïoa i^-gcS, aXl èavróv èzévaxJs [.lOQcpriv éovXov Xa^ojVf IV ofiotcoft«Tt avd^Qoijroiv ysrofifrog aal ( B6 ) (JX^fjitttTt EVQBd^siq ioq avd^oayjtoq fram^ivioOsv eainov yevó- lisvog v:irt]Xooq fAt/(>t d^ainrov, {yaiHirov öè oravQov. VAN Hengel was, blijkens zijn coiiimeatuar, vau oordeel dat hier niets geleerd wordt van eene goddelijke natuur van Chris- tus, die afgelegd werd, maar dat alleen spraak is van eene ge- zindheid, van de nederigheid van Christus. »Docet aposto- lus Christum liac in terra quamvis Dei esset filius, qui Patris imaginem referret, id tarnen non egisse ut ad voluu- tatem homiuura, voluutati Dei oppositam, in gloria ac bea- titate Dei viveret. Paucis verbis summam complector : Chris- tus hac in terra, quamquani poterat, gloriosus esse noluit. Op zijne exegese berustte dan ook de meening dat het voor- bestaan en de goddelijke natuur van Christus door Paulus niet worden geleerd. In overeenstemming hiermede was zijne opvatting vau de zoo even genoemde plaats, Rom. 9:5. Paulus spreekt daar van zijne avyyevEiq aara óaQxa oirivéq elóiv IöquijXï- xca (Zv t] vio&6Het oudste, in de land- *) Blz. 325—355 passira. ■f) Meu zie ook nog de lofspraken op blz. 328, 332, 342 (noot 2), 354, 355 (noot 2), 3G7 (noot 1). §) Siudiën en Bijdragen, dl. IV (Amst. ISSO), blz. 106 -118. Het ge- noemde fragment, op een vel perkament geschreven, behoorde destijds aan den bekwamen Diepenveenschen predikant J. H. E. van der Zandt, die het bij een boekbinder te Deventer ter versnijding had gevonden. Het werd mij na zijnen dood door zijne weduwe M'elwilleud ten ge- schenke aangeboden. Later heb ik het aan de Maatschappij der Ne- derlandsche Letterkunde te Leiden gegeven, in wier handschriften-ver- ^zameling het thans berust, ( 113 ) taal geschreven geestelijk drama" en »De vertoonplaats on- zer oude spelen", drie kleine stukken, die hij onder den algouaeeneii titel van »Aanteekeuingen betreffende de geschie- denis van het geestelijk drama" liet plaatsen in het door zijnen broeder C N. W\brands en Mr. J. N. van Hall geredigeerd tijdschrift »Het Tooneel" *). Had Jonckbloet het laatste der drie maar gelezen ! Hij zou dan niet langer verlegen hebben gestaan met de oude voorstelling van het middeleeuwsch tooneel, waartegen zijn gezond verstand blijk- baar opkwam, maar waarmede hij nochtans geen raad wist ']'), de voorstelling namelijk, dat de »abele spelen" en »sotter- niën" op zolders of bovenkamers werden gespeeld. Waarom? Omdat in sommige oude rekeningen van zulke spelen »op eenen solre" wordt gesproken, en omdat uit een paar van die spelen blijkt, dat de toeschouwers na de vertooning eeue trap moesten afgaan. Die trap of »graet" heeft heel wat te doen gegeven, en menigeen kon niet begrijpen, hoe Hoff- MANN voN Fallersleben had kunnen schreven : »es ist sogar nicht unwahrscheinlich, dass Gloriants Ross selbst mit auf die Bühne kam" §). Hoe toch was dit mogelijk! Een paard met zijn berijder op de bovenkamer van een huis! . . . Het geldt hier alweder het ei van Columbus. Wybrands, gedach- tig aan de eeuwenoude gewoonten, die door onze kermisrei- zigers worden bewaard, vatte de zaak eenvoudig zóó op, dat het publiek, evenals nu nog in de kermistenten, in opklim- mende rijen was gezeten. Wanneer dus op het einde van den »Buskenblaser" en aan het slot van den »Esmoreit" de toeschouwers worden uitgenoodigd, den »graet" af te gaan, dan wordt hun verzocht, niet over de banken naar voren te dringen, om spoediger een uitweg te zoeken, maar ordelijk *) Eerste jaargang (Utr. 1878), blz. 109—129. •j-) Zie zijne Geschiedenis der Nederlandsche Letterkunde, S^e uitgave, dl. II, blz. 378 V. §) üorae Belgicae, pars VI, Eiuleitung, S. xlvii. Jaakboek 1886. o ( 114 ) teen te gaan, en zich te dien einde te bedienen van den daartoe vervaardigden uitgang langs de trap *). De tweede groep van Wybrands' geschriften betreft, ge- lijk ik reeds zeide, het godsdienstig leven onzer vaderen, waarbij ook de geschiedenis van het volksgeloof kan wor- den opgenomen. Zijn voornaamste arbeid op dit gebied is zijne verhandeling, getiteld »De Dialogus miraculorum van Caesarius van Heisterbuch, beschouwd als bijdrage tot de kennis van het godsdienstig leven in Nederland, in den aan- vang der dertiende eeuw". Ook deze verhandeling, nog uit- voeriger dan die over het geestelijk drama, is in de » Studiën en Bjidragen" van Moll en De Hoop Scheffee geplaatst f). Tot recht begrip van het onderwerp moet men het volgende weten. De » Dialogus miraculorum^' van Caesarius, °prior der abdij te Heisterbach bij Bonn en aldaar na 1237 over- leden, was in de middeleeuwen zeer bekend, maar geraakte na de Hervorming zoo goed als vergeten. In onze eeuw evenwel werd hij door Duitsche geschiedschrijvers en mytho- logen weder met groote belangstelling bestudeerd. Vooral voor de geschiedenis van de Beneden-Rijnstreek bleek hij eene zeer rijke bron te wezen. De eerste, die hem ook voor de Nederlandsche kerkgeschiedenis gebruikte, was Moll. Op diens voetspoor nu trachtte Wybrands, die toen ruim dertig jaren oud was, hem meer opzettelijk voor de kennis van Nederlandsche kerkelijk-godsdienstige toestanden om- streeks het jaar 120ü aan te wenden. Eerst behandelde hij den schrijver en diens boek, daarna zijne berichten aan- gaande de kruisprediking in Nederland tusschen de jaren 1214 en '17, eindelijk zijne mededeelingen over het kloos- terleven, de verstandelijke ontwikkeling en het heerschend geloof onzer vaderen. Op deze wijze schetste hij met groote scherpzinnigheid en geleerdheid Caesarius en diens werk, *) Blz. 128. t) Dl. Il (Amst. 1873), blz. 1-116. ( 115 ) Meester Olivikr en diens prediking van den vijfden kruis- tocht, bovenal het leven der kloosterlingen en der geestelijk- heid, hunne wetenschappelijke opleiding en hunne geleerdheid, de vereerinff van Maria en het geloof aan den Duivel, het bijgeloof in verschillende vormen en meer dergelijke zaken. Zoo was Wybuands dan nu door zijne studie over den »Dialogus miraculorum" in aanraking gekomen met de ge- schiedenis van het kloosterleven en met die van het volks- geloof, Aan de geschiedenis van het kloosterleven heeft hij later zooveel gedaan, dat zijne geschriften dienaangaande eene hoofdgroep vormen, die wij straks opzettel^k zullen beschouwen. Wat hij daarentegen over het volksgeloof had mede te deelen, heeft hij van tijd tot tijd in kleinere op- stellen nedergelegd. Daartoe behooren o. a. een stukje over »Het wegen van kinderen en volwassenen in de kerken" en een ander over »Eenige bekende en onbekende toovermidde- len", beide in de » Studiën en Bijdragen" van Moll en Da Hoop Scheffer, opgenomen *) ; voorts een opstel » Om bij 't vuur van 't kerstblok gelezen te worden", en een ander, ge- titeld »De Nieuwjaarsdag", beide in het tijdschrift »Los en Vast" geplaatst f). Doch met bijzondere onderscheiding noem ik hier zijne geestige bijdrage in de > Etudes archéologi- ques, liuguistiques et historiques", die in December 1885 aan ons medelid Leemans, bij gelegenheid zijner vijftigjarige ambtsvervulling als Directeur van 's Rijks Oudheidkundig Mu- seum te Leiden, door zijne vrienden en vereerders werden aan- geboden §). Het opschrift dezer bijdrage is » Merkwaardige oude kapstokken". Het stukje strekt ten bewijze, dat » on- der de middeleeuwsche vromen eeuwenlang de meening heerschte, dat aan enkele buitengewoon verdienstelijken en begenadigden nu en dan de wondergave werd verleend, om een of ander voorwerp aan een zonnestraal op te hangen". *) Dl. III, blz. Ul—Ué, en dl. IV, blz. 465-475. f) Jaarg. 1876, blz. 385—419, en jaarg. 1877, blz. 414-443. §) p. 262—265. 8* ( HG ) Ieder weet, dat Van Lennep in zijn verhaal »De Reisge- nooten", in deel V zijner » Voorouders", een zijner helden laat zeggen: »Wie heeft ooit van monniken gehoord, zoo vroom als in Friesland? Ga slechts na, hoe vast hun ge- loof moet zijn, wanneer ik u zeg, dat die van Adewert, bij gebrek aan een kapstok, hunne kappen aan de zonnestralen ophingen". De zaak was aan eene oude kroniek ontleend *). De kroniekschrijver had haar medegedeeld ten bewijze van den bloei der »religio" onder de kloosterlingen van Aduard in die dagen, Moll had het voor een teeken hunner on- kunde aangezien f). Maar Wybeands toonde overtuigend aan, dat men het als eene wondergave wegens hunne vroom- heid moet beschouwen §). Ik kom thans tot de derde of laatste hoofdgroep van Wy- BRANUs' geschriften, voor zooverre deze op de middeleeuwen betrekking hebben, d. i. tot die over de kloosters. Hier moeten vooral twee werken in aanmerking komen. Het eene is getiteld » Gedenkschriften van de abdij Mariëngaarde in Friesland", het andere »De abdij Bloemhof te Wittewierum in de dertiende eeuw'\ Beide werken zijn tevens de eenige van hem, die ook afzonderlijk iu den handel zijn gebracht. De » Gedenkschriften van de abdij Mariëngaarde in Fries- land", in 1879 voor rekening van het Friesch Genootschaj) uitgegeven, is eene zorgvuldig bearbeide, van inleiding, aan- teekeningen en register voor/iiene editie der ))Gesta abbatum Orti Sancte Marie", volgens het daarvan in de Bourgondi- sche Bibliotheek te Brussel berustend handschrift. Drie der *) Vitae ac gesta abbatum Adwerdensium, ed. Koppius, Gron. 1850, p. 6. f) Kerkgeschiedenis van Nederland vóór de Hervorming^ dl. II, st. 4, blz. 212 V. §) Verg. reeds zijne verhandeling over den Dialogus miraculorum (in de Studiën en Bijdragen vau MoLL en De Hoop Scheffeb, dl. II), blz. 76. noot 1. ( 117 ) vijf hierin voorkomende biographieën waren v^f jaren te vo- ren in de »Monumeuta Germaniae historica" verschenen *), doch Wybeands begreep, evenals het Bestuur van het Friesch Genootschap onafhankelijk van hem óók reeds had begrepen, dat het geheel alleszins waardig was te worden gedrukt. Nauwelijks had hij zich dan ook tot het bezorgen der uitgave aangemeld, of men nam zijn aanbod aan, en zoo is de weten- schappelijke wereld in het bezit gekomen van een werk, dat door de uitgevers der »Monumenta" zelven openlijk is ge- kenschetst als »in musterhafter Weise herausffegeben von Aemilius W. Wybrands" f). Dat zulk een getuigenis van zulke mannen voor de eer van zijnen naam iets te betee- kenen heeft, behoeft niet te worden gezegd. Wie voorts BusKKN Huet's »Land van Rembrand" heeft gelezen, weet wel, dat in het eerste deel daarvan reeds met een populair- wetenschappelijk doel van Wybrainds' arbeid gebruik is ge- maakt §). Van geheel anderen aard is het in de tweede plaats ge- noemde geschrift, » De abdij Bloemhof te Wittewierum in de dertiende eeuw ; bijdragen tot de geschiedenis van kerk en beschaving in Nederland", in 1883 door deze Letter- kundige Afdeeling der Koninklijke Akademie van Weten- schappen in het licht gezonden '^*). Hier is Wybrands niet de bezorger van eens anders arbeid, maar de schrijver van een eigen werk. Wat hij er in mededeelt over de Orde der Norbertijnen, over het ontstaan van het klooster Bloemhof, over de uitwendige en inwendige geschiedenis van dat kloos- ter onder den abt Emo en na diens dood ; wat hij verder verhaalt aangaande de werkzaamheid der abten buiten het klooster, het is alles geput uit de beste en meest oorspron- *) Scriptor urn tomus XXIII (Hannov. 1874), p. 573 — 608. f) Neues Archiv der Gesellschaft für altere deuUche OescUchtshunde, Bd. Y (Hannov. 1880), S. 233. §) Oorspronkelijke uitgave (Haarl. 1882), dl. I, blz. 36—45. ") Verhandeling en f dl. XV. i 118 ) kelijke bronnen, d. i. uit de Kronieken der abdij en eene menigte andere, vaak zeldzame werken, die de schrijver met volhardende vlijt uit verschillende boekerijen, ook buitenland- sche, heeft bijeengebracht. En als had hij nog niet genoeg geleverd, — in een Aanhangsel bespreekt hij nog uitvoerig de reeds genoemde Kronieken der abdij, en in zes Bijlagen eenige duistere punten, die hij door fijne critiek tot af- doende klaarheid brengt. In één woord, Wybrands' verhan- deling over het geestelijk drama hier te lande moge van alles, wat hij geschreven heeft, het meest verrassende wezen, zijn werk over de abdij Bloemhof te Wittewierum is wel het meest geleerde. Na de bespreking van dezen uitvoerigen arbeid kan de vermelding van een paar kleine bijdragen op het gebied van het kloosterleven slechts » pro memorie" geschieden. Zooda- nige zijn »De doodenrollen en de roldragers bij de religieuzen in de middeleeuwen" *) en »Een onuitgegeven sermoen van Johannes Brugman" f). Doch zij zijn van te weinig belang, om afzonderlijk te worden behandeld. Ik neem hiermede dus afscheid van zijne geschriften, voor zooverre deze zich op middeleeuwsch gebied bewegen, en vestig nog eenige oogen- blikken uwe aandacht op een paar opstellen, waarin hij ge- toond heeft — wat trouwens niet te verwonderen valt, wijl het veel gemakkelijker is — ook over na-reformatorische onderwerpen te kunnen schrijven. Het eerste opstel van deze soort is getiteld > Overgang tot het Jodendom". Men kan het vinden in deel III der » Studiën en Bijdragen" van Moll en De Hoop Scheffeu §). *) In de Studiën en Bijdragen, dl. IV (Amst. 1880), 308—317. f) In het Archief voor Nederlandsche Kerkgeschiedenis, dl. I ('s-Grav. 1885), blz. 208— 228. Dit sermoen werd eigenlijk niet in een klooster, maar in het Eraterhuis te Deventer gehouden. Reeds vroeger had WïBRANDS een dergelijk onderwerp liehandeld in de Studiën en Bijdra- gen, dl. IV, blz. 438—464. \) Blz. 455—475. ( 119 ) De stof er toe ontleende Wybeands aan een tiental officieele stukken uit de jaren 1G14 en 1615, door hem gevonden in het stedelijk archief" zijner toenmalige standplaats Hoorn. Deze stukken betreffen de rechtszaak van drie personen te Scharwoude en Grosthuizen, twee mannen en ééne vrouw, die tot het Jodendom waren overgegaan. De schout van Hoorn eischte voor alle drie niet minder dan de doodstraf, aan de mannen te voltrekken door verbranding aan een paal, en aan de vrouw of op dezelfde wijze, of door smoring in eene pijp met water. Deze straf werd wel is waar niet op hen toegepast, maar zij bleven toch maanden lang gevangen, juist in den buitengewoon strengen en laugdurigen winter van 1614 op '15, zonder licht en zonder vuur. Zelfs de Hoornsche predikanten klaagden bij den magistraat over zulk eene behandeling van lieden, die op hunne dagen wa- ren gekomen. De rechtszaak werd voor de Staten van Holland en Westfriesland gebracht, die naar in handen eener Com- missie stelden, en deze Gecommitteerde Raden adviseerden de Hoornsche Heeren, de gevangenen te doen beloven, dat zij binnen zekeren korten tijd de Vereenigde Provinciën zou- den verlaten, met aanzegging van verbanning, zoo zij er ooit weder mochten binnen komen. Volgens dit advies schijnt gehandeld te zijn ; men vindt althans geene nadere berichten. Zagen wij hier den wereldlijken rechter aan den arbeid, in de andere verhandeling is de kerkelijke aan het woord. Deze verhandeling is getiteld »Marinus Adriaansz. Booms; eene bladzijde uit de geschiedenis der Spinozisterij in Ne- derland". Wybrands plaatste haar in deel I van het » Archief voor Nederlandsche Kerkgeschiedenis", waarvan hij met mijn vriend Rogge en mij de redactie uitmaakte *). Het lust mij niet, u ook van dit kerkelijk rechtsgeding een verslag te geven. Wybrands heeft het in alle wezenlijke bijzonderheden gedaan. Ginds gedroegen de Hoornsche predikanten zich nog zachtmoedig jegens lieden, die tot het Jodendom waren ver- *) Blz. 51 -128. ( 120 ) vallen, maar hier rustten de Middelburgsche niet, vóórdat hun dwalende broeder uit de stad verbannen was. Als de Kerk hare leer gaat handhaven, komen er altijd onverkwik- kelijke bladzijden in hare geschiedenis. Wanneer ik nu ten slotte alles samenvat, wat Wybrands in de vijf en twintig jaren van zijn auteurschap heeft ge- schreven, en mij een beeld tracht te vormen van hetgeen hij op historisch gebied heeft gedaan, dan denk ik onwille- keurig aan een woord van hem zelven in het begin zijner verhandeling over den »Dialogus miraculorum". Daar zegt hij : » Door theorieën en bespiegelingen wordt, meen ik, de beoefening der geschiedenis weinig gebaat: alleen zorgvuldige studie, die ook de kleinste bijzonderheden niet verwaar- loost — en die helaas nog altijd bij sommigen voor klein- geestig monnikenwerk doorgaat — wijst den weg, om tot een juist en helder oordeel over het verledene te komen" *). In dat woord ligt de sleutel zijner methode. Een groot ge- heel, een samenvattenden arbeid moet ge bij hem niet zoe- ken ; maar bepaalde onderwerpen, tot in de fijnste bijzon- derheden nagegaan, die levert hij u op eene wyze, welke niets te wenschen overlaat. In één woord, hy is een man van détail-studie, een specialist. Vraagt men mij, wat hij bij langer leven nog verder zou hebben gedaan, dan kan ik slechts antwoorden, dat hij zich bezighield met het vraagstuk aangaande den auteur der » Oeco- nomica Christiana", wijl het hem voorkwam, dat Henricus BoMMELius de schrijver van dit werk niet kan zijn f). Ook ♦) Studiën en Bijdragen, dl. II, biz. 3. \) Zie Handelingen en Mededeelingen van de Maatscluq^pij der Neder- landsche Letterkunde te Leiden, over het jaar 1885, blz. 98 — 100; over het jaar 1886, blz. 54—59, ( 121 ) had hij op zich genomen, de abtenlevens der Friesche kloos- ters Bloemkamp en Mariëngaarde, geschreven door Sibrandus Leo en minder nauwkeurig door Matthaeüs in zijne »Ana- lecta" uitgegeven, te zaraen met de nog slechts in hand- schrift bestaande abtenlevens van Bloemkamp door Thomas Groningensis, met inleiding en aanteekeningen voor het Friesch Genootschap te bev^erken *). Tntusschen heeft hij over deze onderwerpen geene schriftelijke aanteekeningen nagelaten. Zoo ligt dan zijn leven, ook wat het wetenschappelijk gedeelte betreft, als een afgesloten geheel voor ons. Ik heb getracht, het u te schetsen naar mijn best vermogen, in vriendschap jegens den overledene, maar tevens getrouw aan de waarheid. Zeven jaren geleden las ik van deze zelfde plaats het levensbericht van Moll. De leerling, die de voetstappen van den meester zoo waardiglijk drukte, is hem wel spoedig gevolgd, hij de jongste der drie, die gepoogd hebben, ook na het voltooien hunner academische studiën de kerkgeschiedenis van Nederland te blijven beoefenen, en de traditiën der eens zoo talrijke school van Moll te bewaren. De gelegenheid om zelf leerlingen te vormen en in hen de DO O lijn verder voort te zetten, is hem helaas niet geschonken; maar zoolang er sprake zal zijn van Nederlandsche kerk- historici van den echten, rechten stempel, die volgens de eenig ware methode van streng bronnenonderzoek, met cri- tische scherpzinnigheid en zorgvuldige nauwkeurigheid heb- ben gearbeid, zoolang zal ook de naam van Aemilius Wil- lem Wybrands met welverdiende onderscheiding worden genoemd. *) Verg. Handelingen en Mededeelingen als boven, over het jaar 1884, blz. 98. SYSTEMATISCHE LIJST DER GESCHRIFTEN AEM. W. WYBRANDS. I. Het geestelijk drama. Het kerkelijk drama in de middeleeuwen (in den Kalen- der voor de Protestarden in JSederland, 6'^'^ jaarg. [Amst. 18G1], blz. 100 — 161). Opmerkingen over het geestelijk drama hier te lande in de middeleeuwen (in de Studiën en Bijdragen van Moll en De Hoop Scheffer, dl. Hl [Amst. 1876], blz. 193—293). Aanteekeningen betreffende de geschiedenis van het geeste- lyk drama (in Het Tooneel,, onder redactie van Mr. J. N. van Hall en C. N. Wybrands, l^te jaarg. [ütr. 1878], blz. 109—129): L Het Duinkerker kribbetje (blz. 109 — 117). IL Het oudste, in de landtaal geschreven drama (blz. 117 — 126). III. De vertoonplaats onzer oude spelen (blz. 126 — 129). Fragment van een oud Fransch mysteriespel (in de Stu- diën en Bijdragen als boven, dl. IV [Amst. 1880], blz. 106-118). II. Godsdienstig leven en volksgeloof. De Dialogus miraculorum van Caesarius van Heisterbach, beschouwd als bijdrage tot de kennis van het godsdienstig ( 123 ) leven in Nederland, in den aanvang der dertiende eeuw (in de Studiën en Bijdragen van Moll en De Hoop Scheffer, dl. II [Amst. 1872], blz. 1—116). Dommelmetten (in de Studiën en Bijdragen als boven, dl. III [Amst. 1876], blz. 75 v.). Het wegen van kinderen en volwassenen in de kerken (in de Studiën en Bijdragen als boven, dl. III, blz. 341 — 344). Van Sinte Niemand (in de Studiën en Bijdragen als boven, dl. IV [Amst. 1880], blz. 137 — 140). Jezus' kribbe tusschen een os en een ezel (in de Studiën en Bijdragen als boven, dl. IV, blz. 243 — 247). Eenige bekende en onbekende toovermiddelen (in de Stu- diën en Bijdragen als boven, dl. IV, blz. 465 — 475). Om bij 't vuur van 't kerstblok gelezen te worden (in Los en Vast, jaarg. 1876, blz. 385 — 419). De Nieuwjaarsdag (in Los en Vast, jaarg. 1877, blz. 414-443). Merkwaardige oude kapstokken (in de Etudes archéologi- ques, linguistiques et historigues dédiées a Mr. Ie Dr. C. Leemans, Leide 1885, p. 262 — 265). III. Kloosters en kloosterleven. Gesta abbatum Orti Sancte Marie. Gedenkschriften van de abdij Mariëngaarde in Friesland (uitgegeven voor reke- ning van het Friesch Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde), Leeuw. 1879. De abdij Bloemhof te Wittewierum in de dertiende eeuw. Bedragen tot de geschiedenis van kerk en beschaving in Nederland (in de Verhandelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen, Afdeeling Letterkunde, dl. XV), Amst. 1883. De doodenrollen en de roldragers by de religieuzen in de middeleeuwen (in de Studiën en Bijdragen van Moll en De Hoop Scheffer, dl. IV [Amst. 1880], blz. 308—317). ( 124 ) IV. Sermoenen en epistelen. Eene preek, voor geestelijken gehouden in de eerste lielft der vijftiende eeuw (in de Studiën en Bijdragen van Moll en De Hoop Scheffer, dl. IV [Amst. 1880], blz. 438— 464). Een onuitgegeven sermoen van Johanues Brugman (in het Archief voor Nederlandsche Kerkgeschiedenis van Acquoy, Rogge en Wybrands, dl. I ['s-Grav. 1885], blz. 208—226). Epistola eiusdem Johaunis Brugman ad fratres Buscodu- censes (in het Archief als boven, blz. 226 — 2i8). V. Uit den tyd na de Hervorming. Overgang tot het Jodendom (in de Studiën en Bijdragen van Moll en De Hoop Scheffer, dl. III [Amst. 1876], blz. 455—475). Marinus Adriaansz. Booms, Eene bladzijde uit de ge- schiedenis der Spinozisterij in Nederland (in het Archief voor Nederlandsche Kerkgeschiedenis van Acquoy, Rogge en Wybrands, dl. I ['sGrav. 1885], blz. 51 — 128). VI. Verscheidenheden, meest van populair- wetenschappelijlieu inhoud. Gedachtenloop (in den Almanak van het Amsterdams''he Studentencorps Modus voor het jaar 1858, blz. 134 — 136; ook overgedrukt in de Bloemlezing uit den Amsterdamschen Studenten- Almanak 1832 — 1881, Amst. 1881, blz. 176 — 170). Dit es van enen scoliere hoe dat hi wttoech (in den Al- manak als boven voor het jaar 1860, blz. 137 — 147). Mei in 't land: waarheen zullen wij reizen? (in Het Nieuws van den Dag van 3 en 4 Mei 1870). ' Over de middeleeuwsche mysteriespelen en het //Passions-spiel" te Ober-Ammergau. Wat men van een groot dichter, eeuwen na zijn dood, ( 125 ) heeft verteld (in den Volks- Almanak voor het jaar 1873, xdtgegeven door de Maatschappij: Tot Nut vun H Algemeen^ blz. 19—28). Betreft het oude volksboekje Be Historie van Virgilius. Vriendjes uit onze jeugd (iu den Volks- Almanak als boven, blz. 145 — 157). Betreft de personages uit de poppenkast. B. de Spinoza (iu den Volks- Almanak voor het jaar 1877, blz. 87 — 100). Naar aanleiding van den tweehonderdjarigen gedenkdag van Spinoza's dood. Reuzen en reuzinnen (in den Volks- Almanak voor het jaar 1878, blz. 89 — 97). Betreft meer bepaald den reus en de reuzin in het voormalige Doolhof te Amsterdam. Om aan een knap professor te komen (in den Volks- Almanak voor het jaar 1879, blz. 80 — 84). De hier bedoelde professor is Scaliger. Vreemdelingen, beleefder ontvangen dan voorheen (in den Volks-Almanak voor het jaar 1880, blz. 119 — 130). Naar aanleiding van de Zigeuners, die in 1878 ons vaderland bezochten. Gevaarlijke mensehen (in den Volks- Almanak voor het jaar 1881, blz. 138—152). Over heksen en heksenprocessen. Een buitenlandsch reisje vóór vier eeuwen (in den Volks- Almanak voor het jaar 1882, blz. 126 — 140). Over pelgrimsreizen naar het Heilige Land. Niclaus Manuel (in den Evangelische Volks- A Imanak, uit- gegeven door de Evangelische Maatschappij, jaarg. 1877, blz. 71-83). Over den Zwitserschen hervormer van dien naam, den tijdgenoot van Zwingli. Bijdragen in De Navorscher, jaarg. XXII— XXIX (Amst, 1872—1879): j'Carmagnole", #Huzaar", //Parmesaansch, parmesanen", //Munt ( 126 ) van. Napoleon". — '/Ghearnen", /rBrakje". — «Droge boom", ^In- firmitas S. Quirini". — ^cBeelden uit het Doolhof te Amsterdam". — /rSt. Cyriacus", //Jodute". — //Eed of plechtige verzekering met speeksel". — //Harlingeu en Harns, Groningen en Grins". — An- dermaal '/Harlingen en Harns, Groningen en Grins". VIL Boekaankondigingen. Overzicht van geschriften betreffende de Nederlandsche kerkgeschiedenis over de jaren 1884 en 1885 (in het Ar- chief voor Nederlandsche Kerkgeschiedenis van Acquoy, Rogge en Wybrands, dl. I ['s-Grav. 1885], blz. 419 — 440). Aankondiging van De Hervormde Kerk in Nederlandsch Oost-Indië onder de Oost-Indische Compagnie^ door C. L. A. van Troostenburg de Bruyn, Arnh. 1884 (in het Theo- logisch Tijdschrift, jaarg. XIX [Leid. 1885], blz. 633—642). JAARBOEK K o N l N K L IJ K E A K A D E M I E WETENSCHAPPEN GEVESTIGD AMSTEKDAM, 188T. LIBRARY NEW YORK HOT A MC AL I CD ^'^ AMSTERDAM, JOHANNES MULLER. INHOUD. Bladz. "Staat van de koninklijke akademie van wetenschappen OP den 30sten april des jaars 1SS7 III. Alfabetische lijst der gewone leden, correspondenten in de overzeesche bezittingen van het rijk en buiten- landsche leden van de koninklijke akademie van we- tenschappen, sedert hare oprichting in 1851 ... . x. Lijst der binnen- en buitenlandsche akadeiuiën, geleerde genootschappen en instellingen, waarmede de konink- LIJKE akademie van WETENSCHAPPEN DOOR RUILING VAN uitgegeven werken in verbinding is xxiv. Reglement voor de koninklijke akademie van weten- schappen XXXIX. Reglement van Orde voor de Afdeeling Wis- en Natuur- kundige Wetcuscliappen XLV. Reglement van Orde voor de Afdeeling Taal-, Letter-, Ge- schiedkundige en Wijsgeerige Wetenschappen LUI. Brief van het Bestuur der Koninklijke Akademie van Weten- schappen ann de Leden derzelfde Akademie LX VI. Vrijdom van Briefport LXVII. Programma certaminis poetici ab Academia Regia Discipli- narum Nederlandica ex legato HoeufFtiano in annuru MDCCCLXXXVII indicti LX VIII. Proces-verbaal van de vereenigde vergadering der beide apdeelingen van de koninklijke akademie van weten- schappen LXXl. Inleidin? LXXIII. Bladz. Proces-Verbaal van de Vereenigde Vergadering der beide Afdeelingen van de Koninklijke Akademie van Wetenschap- pen, gehouden den 30sten April 1887 LXXV. Verslag van den staat en de ^yerkz!lamheden der Akademie aan Z. M. den Koning LXXVl. Bijlage, behoorende tot het jaarverslag over het jaar 1886 . C. Rekening en Verantwoording van het door den Algemeenen Secretaris over het jaar 1886 — 1887 gehouden beheer . . CXVII. Rekening en Verantwoording van het door den Algemeenen Secretaris over het jaar 1886 — 1887 gehouden beheer van het legaat HoEtJFFT CXXIII. Rekening en Verantwoording van het door den Algemeenen Secretaris over het jaar ]8i)6 — 1887 gehouden beheer van het Eonds voor de Leeuwenhoek-Medaille — Memorie van Toelichting bij de Rekening en Verantwoording van den Algemeenen Secretaris CXXIV.. Verslag over het gehouden beheer CXXVII. Begrooting van Inkomsten en Uitgaven, gaande van 1" April 1887 tot uit". Maart 1888 CXXVIII. Verslag aangaande de Boekerij en het Munt- en Penning- kabinet CXXIX. Overgang van den voorrang der Akademie op de Afdeeling Wis- en Matuurkundige Wetenschappen CXXXI.. Levensbericht van E. H. von Baumhauer door J.W. Gunning. 1 . Levensbericht van L. Pii. C. van den Bekgii door R. Pbuin. 58. NA A M L IJ S T DEK GEWONE LEDEN, CORRESPONDENTEN IN DE OVERZEESCHE BEZITTINGEN VAN HET RIJK EN BUITENLANDSCHE LEDEN VAN DE KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN. Jaarboek 1887. A STAAT VAN DE KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN OP DEN 30stc° APRIL DES J A A R S 1887. BESTUUR DER AKADEMIE gedurende het Akademiejaar van 30 April 1887 tot 29 April 1888. ALGEMEENE VOORZITTER, ' C. H. D. BUYS BALLOT. ALGEMEENE SECRETARIS, C. A. J. A. OUDEMANS. Afdeeling voor de Wis- en NataurkandUje Wetenschappen. VOORZITTER, C. H. D. BUYS BALLOT. ON DER- VOORZITTER, J. D. VAN DER WAALS. SECRETARIS, C. A. J. A. OUDEMANS. Afdeeling voor de Taal-., Letter-, Geschiedkundige en Wijsgeerige Wetenschappen. VOORZITTER, C. W. OPZOOMER. ONDER-VOORZITTER, S. A. NABER. SECRETARIS. J. C. G. BOOT. A* IV Af deeling voor de Wis- en Natuurkundige Wetenschappen. Gewone Leden. F. c. DONDERS, te Utrecht. 3. A. c. OUDEMANS, te Utrecht. D. BiERENS DE HAAN, te Leiden, C. A. J. A. OUDEMANS, te Amsterdam. p. M. BUUTEL DE LA RiviERE, te Bennckom. j. BOSSCHA, te Haarlem. N. W. P. RAUWENHOFF, te UtrCcht, Q. VAN DiESEN, te 's Gravenhage. w. KOSTER, te Utrecht. G. F. w. BAEHR, te 's Grcwenhage. w. F. R. SU RING AR, te Leiden. A. C. OUDEMANS JR., te Delft. c. H. c. GRiNwis, te Utrecht. TH. w. ENGELMANN, te Utrecht. j. ZEEMAN, te Amsterdam. H. G. VAN DE SANDE BAKHUYZEN, te Leiden. j. M. VAN BEMMELEN, te Leiden. c. K. HOFFMANN, te Leiden. T. ZAAIJER, te Leiden. T. PLACE, te Amsterdam. TH H. MAC GiLLAVRY, te Leiden. j. w. GUNNING, te Amsterdam. F. j. VAN DEN BERG, te Rotterdam. j. D. VAN DER WAALS, te Amsterdam. ED. MULDER, te Utrecht. H. c. DiBBiTS, te Utrecht. TH. H. BEHRENS, te Delft. "V h. DE VRIES, te Amsterdam. A. p. N. FRANCHIMONT, te Leiden. N. T. MicHAËLis, te '5 Gravenhcige. M. TREUB, tijdelijk te Buitenzorg op Java. B. j. STOKVIS, te Amsterdam. CH. M. scHOLS, te Delft. D. J. KORTEWEG, te Amsterdam. II. A. LORENTZ, te Leiden. A. D. VAN RIEMSDIJK, te Utrecht. M. FÜRBRiNGER, te Amsterdam. II. KAMERLiNGH ONNES, te Leiden. A. A. w. HUBRECHT, te Utreclit. p. p. c. HOEK, te Leiden. M. W. BEIJERINCK, te Delft. K. MARTIN, te Leiden. J. H. VAN 't hoff, te Amsterdam. c. A. PEKELHARING, te Utrecht. P. H. scHOUTE, te Groningen. j. FORSTER, te Amsterdam. MAX WEBER, te Amsterdam. w. A. VAN DORP, te Amsterdam. Rustende Leden. p. L. RIJKE, te Leiden. A. w. M. VAN HASSELT, te 's GravenJiage. M. c. VERLOREN, op ScJiothorst bij Amersfoort. C. H. D. BUYS BALLOT, te Utvecht. VI Correspondenten in de overzeescbe bezittingen van het Ryk. R. D. M. VERBEEK, te Buüentorg op Java. c. L. VAN DER BURG, tijdelijk te Leiden. c. PH. SLUITER, te Batavia. w. BURCK, te Buitenzorg op Java. j. p. VAN DER STOK, te Batavia. R. FENNEMA, te Builenzorg op Java. Buitenlandsclie Leden. R. OWEN, te Londen. P. J. VAN BENEDEN, te LeuVCU. G. B. AiRY, te Greenwich. H. HELMHOLTZ, te Berlijn. A. w. HOFMANN, te Berlijn. R. viRCHOW, te Berlijn. w. WEBER, te Göttingen. wiLLiAM THOMSON, te Glasgow. OTTO STRUVE, te St. Petersburg. A. DE CANDOLLE, te Genève. M. BERTHELOT, te Parijs. L. CREMONA, te Rome. E. DU Bois REYMOND, te Berlijn. L. PASTEUR, te Parijs. H. GYLDEN, te Stockholm. j. D. HOOKER, te Toonden. j. voN SACHS, te Würzhurg. R. CLAUSius, te Bonn. c. GEGENBAUR, te Heidelberg. vn Afdeeling voor de Taal-, Letter-, Geschiedkundige en \ V)js(jeeri(je \ VetenscJiappen , Gewone Leden. M. DE VEIE3, te Leiden. c. w. OPZOOMER, te Utrecht. G. DE VRIES AZN., te 's Gravcuhage. R. j. FiiuiN, te Loeiden. A. KUENEN, te loeiden. j. KAPPEYNE VAN DE COPPELLO, te 's Gravenhage. s. VISSERING, te 's Gravenhage. j. p. six, te Amsterdam. s. A. NABER, te Amsterdam. C. M. FRANCKEN, te Utrecht. s. HOEKSTUA BZN., te Amsterdam. H. KERN, te Leiden. j. T. BUYS, te Loeiden. R. T. II. P. L. A. VAN BONEVAL PA URE, to Tjcideu. B. H. c. K. VAN DER wiJCK, te Groningen. M. J. DB GOEJE, te Leiden. H. VAN HEUWERDEN, te Utrecht. ^ C. VOSMAER, te 's Gravenhage. j p. N. LAND, te Leiden. j. G. DE HOOP SCHEPPER, te Ams.'erdcim. TH. JORISSEN, te Amsterdam. M. F. A. G. CAMPBELL, te 's Gravenhage. p. DE JONG, te Utrecht. j. G. R. ACQüOY, te Leiden. p. j. cosijN, te Leiden. H. P. G. QUACK, te Amsterdam. A. A. DE PiNTO, te '5 Gravenhage. T. M. c. ASSER, te Amsterdam. j. HABETS, te Maastricht. VIII w. PLFJJTE, te Leiden. M. s. POLS, te Utrecht. c. BELLAAR SPRUYT, te Amsterdam. c. p. TiELE, te Leiden. j. A. wijNNE, te Utrecht B. F. MATTHES, te 's Grcivenhage. W. H. VAN DE SANDE BAKHUYZEN, te Utrecht. j. VERDAM, te Amsterdam. N. G. PiERsoN, te Amsterdam. j. DE LOUTER, te Utrecht. H. E. MOLTZER, te Utrecht. B. SYMONs, te Groningen. A. D. LOMAN, te Amsterdam. 3. j. coRNELissEN, te Leiden. s. MULLER FZN., te Utrecht. s. j. FOCKEMA ANDEEAE, te Leiden. A. PIERSON, te Amsterdam. Rustende Leden. L. A. J. w. SLOET, te Arnhem. c. LEEMANS, te Leiden. w. j. KNOOP, te 's Gravenhage. 3. DiRKs, te Jjeeuwarden. 3. c. G. BOOT, te Amsterdam. w. G. BRiLL, te Utrecht. TH. BORRET, te Bergen. N. BEETS, te Utrecht. p. J. VETH, te Arnhem. 3. DE WAL, te Arnhem. B. J. LINTELO DE GEER, tc UtrCcht. D. HARTING, te Enkhuizen. IX Correspondenten in de overzeesche bezittingen van liet Rijk. j. A. VAN DER CHiJs, te Batavia. II. NEUBllONNER VAN DER TUUK, Op Bali. K. F. HOLLE, ie Garoet {Preanger Regentsch.). L. w. c. VAN DEN BERGH, te Batavia. A. w. p. VERKERK pisTORius, te Buiteiizorg. w. p. GROENEVELDT, te Batavia. J. w. IJZERMAN, te Padang. 3 L. A. BRANDES, te Batavia. j. J. M. DE GROOT, tijdelijk te Amog. Buitenlandsche Leden. H. L. FLEiscHER, te Leipzig. A. R. RANGABÉ, té Athene. TH. MOMMSEN, te Berlijn. H. c. RAWLiNsoN, te Londen. V. DURUY, te Parijs. A. RÉviLLE, te Parijs. R. VON JHERING, te Göttingey}. MAX MULLER, te Oxfovd. G. B. DE Rossi, te Rome. T. NÖLDEKE, te Straatsburg. D. CARUTTi, te Rome. w. STUDEMUND, te Breslau. B. WINDSCHEID, te Leipzig. F. IMHOOF BLUMER, te Winterthur. p. WILLEMS, te Leuven. JOH. FRANCK, te Bonn. A. NAUCK, te St. Petersburg. CH. SCHEFER, te Parijs. w. WRIGHT, te Cambridge. R. HiLDEBRAND, te Leipzig. ALFABETISCHE LIJST CER GEWONE LEDEN, CO REESPONDE NTEN IN DE OVERZEESCHE BEZITTINGEN VAN HET RIJK EN BUITENLANDSCHE LEDEN VAN DE KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN, SEDERT HARE OPRICHTINa IN 1851. De letter L. beteetent gewoon Lid. De letter C. beteckent Correspondent. De letters B. L. beteekenen Buitenlandsch Lid. De letters E. L. beteekenen Rustend Lid. Deletters a. N. beteekenen Afdecling Natinu-kunde. De letters a. L. beteekenen Afdeelins; Letterkunde. Ackersdijt, (J.) te Utrecht, L. a. L. 23 Febr. 1855. R. L. 1861. Overl. 13 Juli 1861. Acquoy, (J. G. E.) te Leiden, L. a. L. 19 April 1877. Airy, (G. B.) te Greenwich, B. L. a. N. 4 Mei 1859. Arago, (D. F. J.) te Parijs, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. O^erl. 2 Oct. 1853. Assen, (C. J. van) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. R. L, 1858. Overl. 13 Sept. 1859. Asser, (T. M. C.) te Amsterdam, L. a. L. 21 Mei 1880. B. Baebr, (G. F. W.) te 'sGravenJiage, L. a. N. 5 Mei 1867. Baer, (K. E. von) te Borpat, B. L.a.N. 4 Mei 1875. Overl. 28 Nov. 1876. XI Bake, (J.) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. R. L. 1858. Overl. 26 Maart 1864. Bakhuyzen, (H. G. van de Sande) te Leiden, L. a. N. 11 Mei 1872. Bakhuyzen, (W. H. van de Sande) te UtrecJit, L. a. L. 27 April 1883. Baumhauer, (E. H. von) te Haar- lem, L. a. N. 1 Mei 1858. Overl. 18 Jan. 1885. Becquerel, (A. C.) te Parijs, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 19 Jan. 1878. Beek, (A. van) te Utrecht, L. a. N. 26 Oct. 1851. R. L. 20Sept. 1852. Overl. 7 Jan. 1856. Beets, (N.) te UtrecJit, L. a. L. 4 Mei 1859. E. L. 13 Sept. 1884. Behrens, (Th. H.) te Belft, L. a. N. 8 Mei 1878. Bemmelen, (J. M. van) te Leiden, L. a. N. 10 Mei 1873. Beneden, (P. J. van) te Leuven, B. L. a. N. 4 Mei 1859. Berg, (F. J. van den) te Rotter- dam, L. a. N. 4 Mei 1875, Berg, (L. W. C. van don) te Ba- tavia, C. a. L. 19 Mei 1876. Bergh, (L. Ph. C. van den) te 's Gravenhage, L. a. L. 24 Maart 1885. E. L. April 1876. Overl. 17 Sept. 1887. Berghaus, (H. K. W.) te Btettln, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 17 Febr. 1884. Bergsma, (P. A.) te Batavia^ C. a. N. 11 Mei 1872. Overl. 1 Mei 1882. Bernelot Moens, (J. C.) tijdelijk te Haarlem, C. a. N. 8 Mei 1878. Gedefungeerd 1 Aug. 1885. Berthelot, (M.) te Parijs, B. L. a. N. 10 Mei 1881. Beijerinck, (M. W.) te Deljty L. a. N. 6 Mei 1884, Bischoff, (T. L. W. von) te Mün- chen, B. L. a. N. 8 Mei 1878. Overl. Dec. 1882. Bleeker, (P.) te 'sGravenhage, C. a. N. 6 April 1855. L. p. N. 5 Mei 1862. Overl. 24 Jan, 1878. Blume, (C. L.) te Leiden, L. a. N. 6 April 1855, Overl. 3 Febr. 1862. Bluntschli, (J. C.) te Heideiberg, B. L. a.L. 29 April 1875. Overl. 21 Oct. 1881. Boogaard, (J, A,) te Leiden, L. a, N. 8 Mei 1865. Overl. 2 Juni 1877. Bois Reytnond, (E. du) te Berlijn, B. L. a. N. 27 April 1883. Boot, (J. C. G.) te Amsterdam, L. a. L. 2 Mei 1857. E. L. 17 Aug. 1881. Borret, (Th.) te Bergen, L. a. L. 8 Mei 1865. R. L, 9 Oct, 1882, Bosch, (E. B. van den) te Goes, L. a. N. 2 Mei 1857, Overl, 18 Jan. 1862. Bosquet, (J. H. A.) te Maastricht, L. a. N, 5 Mei 1856. Overl, 28 Juni 1880. Bosscha, (J.) te 's Gravenhage, L, a. L. 23 Febr. 1855. E. L. 1867. Overl. 9 D^c. 1874. Bosscha, (J.) te Haarlem, L. a. N, 1 Mei 1863. Brandes, (J. L. A.) te Batavia, C, a. L. 1 Mei 1887. Brants, (A.) op de Joppe bij Gor- sel, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 27 Nov. 1862. Breda, (J. G. S. van) te Haar- lem, L. a. N. 26 Oct, 1851. XII R. L. Oct. 1858. Ovorl. 2 Sept. 1867. Brill, (W. G.) te UtrecJd, L. a. L. 24 Maart 1885, R. L. 10 Oct. 1881. Briuk, (R. C. Bakhuizen van den) te 's Gravenhage, L. a. L. 23 Febr. 1855. Overl. 15 Juli 1865. Brown, (R.) te Londen, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 10 Juni 1858. Bruuiund, (J. F. G.) te Batavia, C. a. L. 19 April 1855. Overl. 12 Maart 1863. Brutel de la Rivière, (P. M.) te Bennekom, L. a. N. 8 Mei 1860. Buusen, (K. J. von) te Bonn, Vt. L. a. L. 4 Mei 1859. Overl. 28 Nov. 1860. Burg, (C. L. van der) te Batavia^ C. a. N. 27 April 1883. Buys, (J. T.) te Leiden, L. a. L- 5 Mei 1867. Buys Ballot, (C. H. D.) te Utrecht, L. a. N. 6 April 1855. R. L. 10 Oct. 1887. Buysing, (D. J. Storna) te '« Gra- venhage, L. a. N. 26 Oct. 1851. R. L. 27 Maart 1869. Overl. 16 Aug. 1870. C. Campbell, (M. F. A. G.) te '«(?;« venhage, L. a. L. 29 April 1875 Candolle, (A. de) te Genhe, B. L. a. N. 8 Mei 1878. Carutti, (D.) te Rome, B. L, a. L. 8 Mei 1878. Chabas, (F. C.) te Chalons sur Saóne, B. L. a. L. 8 Mei 1865. Overl. 17 Mei 1882. Chevalier, (Michel) te Parijs,^. L. a. L. 19 April 1855. Overl. 28 Nov. 1879. Chys, (J. A. vau der) te Batavia, C. a. L. 5 Mei 1867. Clausius, (R.) te Bonn, B. L. a. N. 14 Mei 1886. Clerk Maxwell, (J.) te Cambridge, B. L. a. N. 16 Mei 1877. Overl. 7 Nov. 1879. Cobet, (C. G.) te Leiden, L. a. L- 23 Febr. 1855. Bed. 8 Sept. 1856. Conestabile, (G.) te Periigia, B.L. a. L. 7 Mei 1861. Overl. 21 Juli 1877. Conrad, (F. W.) te 's Gravenhage, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 1 Febr. 1879. Cornelissen, (J. J.) te Leiden, L. a. L. 6 Mei 1885. Cosijn, (P. J.) te Leiden, L. a. L. 19 April 1877. Cremona, (L.) te Rome, B. L. a. N. 10 Mei 1881. D. Darvin, (Chs.) te Doren, Beckenham, Kent, B. L. a. N. 11 Mei 1872. Overl. 21 April 1882. David, (J. B.) te Leuven, B. L. a. L. 5 Mei 1862. Overl. 24 Maart 1866. XIII Delprat, (G. 11. M.) te Rotterdmn, L. a. L. 2't Maart 1855. R. L. 1861. Overl. 4 Jau. 1871. Delprat, (J. P.) te 'sGravenhage, L. a. N. 26 Oct. 1851. E. L- 1863. Overl. 14 Mei 1880. Dibbits, (H. C.) te Utrecht, L. a. N. 16 Mei 1877. Diesen, (G. van) te '5 Gravenliage-, L. a. N. 7 Mei 1866. Dirks, (J.) te Leemoarden, L. a. L. 5 Mei 1856. R. L. 19 Juni 1881. Domiers, (F. C.) te Utrecht, L. a. N. 26 Oct. 1851. Dorp, (W. A. van) te Amsterdam, L. a. N. 11 Mei 1887. Dove, (H. W.) te Berlijn, B. L. a. N. 7 Meil861.0verl. 4 April 1879. Dozy, (F.) te Leiden, L. a. N. 27 Oct. 1851. Overl. 7 Oct. 1856. Dozy, (R. P. A.) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. Overl. 29 April 1383. Duraas, (J. B.) te Parijs, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. [Overl. 11 April 1884. Dumonticr, (F. A. C.) te Parama- ribo, C. a. N. 4 Mei 1859. Bed. 8 Aug. 1860. Duruy, (V.) te Parijs, B. L. a. L. 6 Mei 18G7. Dijk, (C. M. van) te Utrecht, L. a. N. 26 Oct. 1851. Bed. 21 Maart 1853. E. Elias, (P.) te 'sGravenhage, L. a. N. 2 Mei 1857. R. L. 26 Sept. 1874. Overl. 22 Febr. 1878. Engelmann, (Th. W.) te Utrecht, L. a. N. 12 Mei 1870. Ermerins, (F. Z.) te Groningen, L. a. N. 6 April 1855. Overl. 22 Mei 1871. Ernaerins, (J. W.) te Groningen L. a. N. 26 Oct. 1851. R. L. 19 Febr. 1868. Overl. 2 Maart 1869. d'Espine, (Baron A.) te Aix, in Savoye, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 7 April 1853. F. Faraday, (M.) te Londen, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 25 Aug. 1867. Faure, (R. T. H. P. L. A. van Boneval) te Leiden, L. a. L. 2 Mei 1868. Fenneraa, (R.) te Buitenzorg, C. L. a. N. 14 Mei 1886. Fleisclier, (H. L.) te Leipzig, B. L. a. L. 19 April 1855. Focke, (H. C.) te Paramaribo, C. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 29 Juni 1S56. Fockema Andreae, (S. J.) te Lei- den, L. a. L. 23 April 1886. Forster, (J.) te Amsterdam, L. a. N. 14 Mei 1886. Franchioiont, (A. P. '^ .) ïq Leiden, L. a. N. 8 Mei 1879. Franck, (Jos.) te Bonn, B. L. a. L, 6 Mei 1885. XIV Francken, (C. M.) te Utrecht, L. a. L. 8 Mei 1865. Fremery, (F. J. J, de) te Utrecht, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 7 Sept. 1855 Fruin, (J. A.) te Utrecht, L. a L. 5 Mei 1867. Overl. 1 Nov. 1884. Fruin, (R. J.) te Leiden, L, a. L. 4 Mei 1859. Friederich, (R. H. Th.) te 5a/fma, ' Fürbringer, (M.) te Am,sterdam,\j. C. a. L. 1 Mei 1858. Gedefun- 1 a. N. 16 Mei 1882. Seerd 1871. G. Gacbard, (L. P.) te Brussel, B. L. a. L. 19 April 1855. Overl. 1 Dec. 1885. Gauss, (C. F.) te Göttingen, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 23 Febr. 1855. Geer, (B. J. Lintelo de) te Utrecht, L. a. L. 4 Mei 1859. R. L. 12 Dec. 1886. Gegenbaur, (C.) te Heidelberg, B. L. a. N. 14 Mei 1886. Geuns, (J. vau) te Amsterdam, L. a. N. 26 Oct. 1851. R.L. 1878. Overl. 5 Dec. 1880. Ghijben, (J. Badon) te Breda, L.a. N. 26 Oct. 1851. R. L. 30 Juni 1868. Overl. 31 Jan. 1870. Gillavry, (Th. H. Mac) te Leiden, L. a. N. 4 Mei 1875. Gilse, (J. van) te Amsterdam., L. a. L. 4 Mei 1859. Overl. 26 Mei 1859. Glavimans, (C. J.) te Rotterdam, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 11 Aug. 1857. Godefroi, (M. IL) te 's Gravenhage, L. a. L.~ 2 Mei 1857. Overl. 25 Juni 1882. Goeje, (M. J. de) te Leiden, L. a. L. 3 Mei 1869. Gogh, (J. van) te Helvoort, L a. N. 2 Mei 1857. Overl. 12 Aug. 1885. Göppeit, (H. R.) te Breslan,'Q,h. a. N. 7 Mei 1861. Overl. 18 Mei 1884. Gorkom, (K. W. van) op Java, C. a. N. 11 Mei 1872. Gedefun- geerd 1 Juli 1880. Goudsmit, (J. E.) te Loeiden, L. a. L. 5 Mei 1862. Overl. 17 Maart 1883. Greuve, (F. C. de) te Groningen^ L. a. L. 23 Febr. 1855. R. L. 6 Dec. 1862. Overl. 28 April 1863. Grinwis, (0. ti. C.) te Utrecht, L. a. N. 3 Mei 1869. Groen van Prinsterer, (G.) te'« (?/-a- venhage, L. a. L. 23 Febr. 1855. Bed. 27 April 1855. Groeneveldt, (W. P.) te Batavia^ C. a. L. 16 April 1884. Groot, (J. J. M. de) tijdelijk te Amoy, C. a. L. 1 Mei 1887. Grote, (G.) te Londen, B. L. a. L. 2 Mei 1S57. Overl. 16 Juni 1871. Guizot, (F. P. G.) te Parijs, B. L. a. L. 19 April 1855. Overl. 12 Sept. 1874. Gunning, (J. SN.) te Amsterdam, L. a. N 4 Mei 1875. Gylden, (H.) te Stockholm, B. L. a. N. 6 Mei 1885. XV H. Haan, (D. Biereiis de) te Leiden, L. a N. 5 Mei 185f5. Haan, (VV. de) te Haarlem, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 15 April 1855. Habets, (J.) te MadstrlcJit, L a L. 21 Mei 1880. Halliertsraa, (H. J.) te Leiden, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 22 Nov. 1865. Hall, (II. C. van) te Beek in Gelderland, L. a. N. 26 Oct 1851. K. L. 1871. Overl. .12 Jan. 1874- Hall, (J. van) te Utrecht, L. a. L. 24. Maart 1855. Overl. 19 Maait 1859. Hartino;, (D.) te Enl-huizen, L. a. L. 8 Mei 1860. R. L. 6 Oct. 1887- Hartinj?, (P.) te Amer&foort, L.a. N. 26 Oct. 1851. 11 L. 27 Maart 1882. Ov(rl. 3 Deo. 1885. Hasselt, (A. W. M. van) te '5 Gm- venhage, L. a. JS'. 5 Mei 1856. E. L. 9 Aug. 1884. Hasskarl, (J. K.) te Batavia, Ca. N. 6 April 1855. Gedefungeerd 1859. Helmlioltz, (11.) te Berlijn, B. L. a. N. 4 Mei 1859. Henle, (P. G. J.) te Göltingen, B. L. a. N. 27 April 1883. Overl. 13 Mei 1885. Heremans, (J. T. J.) te Gent, B. L. a. L. 29 April 1875 Overl. 13 Maart 1884. Herklots, (.1. A.) te Tjeiden, L. a. N. 2 Mei 1868 Overl. 3 Maart 1872. Herschel, (John. F. Vf .) te Londen, B. L. a. N. 1 Mei 1858. Overl 11 M(i 1871. Herwerden, (H. vau) te Utrec/it, L. a. L. 12 Mei 1870. Ileusde, (J. A. C. van) te 'sGra- venhage, L. a. L. 1 Mei 1858. Bed. 20 Fehr. 1872. Hiynsius, (A.) te Leiden, L, a. N. 12 ]\[ei 1864. Overl. 4 Oct. 1885. Hildebratil, (11.) te Leipzig, B. Ij. a. L. 1 IMei 1887. Hoek, (M.) te UtricJd, L. a. N. 12 Mei 1864. Overl. 3 Sept. 1873. Hoek, (P. P. C.) te Leiden, L. a. N. 27 April 1883. Hoekstra Bz., (S ) te Amsterdaniy L. a L. 8 Mei 1865. Hoeven, (A. des Amorie van der) te Aoisterdani, L. a. L. 23 Febr. 1855. OveH. 29 Juli 1855. Hoeven, (C. Pruys vau der) te Leiden, L. a. N. 26 Oct. 1851. R. L. 13 Aug. 1862. Overl. 3 Dec. 1871. Hoeven, (J. van der) te Leiden, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 10 Maart 1868. HofF, (J. H. van 't) ie J)nsferda)n, L a. N. 6 Mei 1885. Hofïnaann, (C. K.) te Leiden, L. a. N. 4 Mei 1874. Iloffmann, (J.) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. E. L. 14 Febr. 1876. Overl. 19 Jan. 1878. Hoffmar.n von Fallersleben, (H.) Slot Corvey bij Llüxter, B. L. a. L. 7 Mei 1866. Overl. 19 Jan. 1874. xvr Hofman, (A, W.) te Berlijn, B. L. a. N. 4 Mei 1859. Holle, (K. F.) te Garoet op Java^ C. a. L. 8 Mei 1869. Holtius, (C. A.) te Utrecht, L. a. L. 23 Tebr. 1855. K. L. 1857. Overl. 29 Maart 1861. Holwerda, (J. H.) te Oegstgeest, L. a. L. 4 Mei 1859. R. L. 8 Nov. 1875. Overl. 15 April 1886. Horsfield, (Th.) te Lo7iden, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 24 Juli 1859. Hubrecht, (A. A. W.) te Utrecht, L. a. N. 27 April 1883. Hulleman, (J. G.) te Leiden, L. a. L. 5 Mei 1856. Overl. 29 Mei 1862. Humboldt, (A. von) te Berlijn, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 6 Mei 1859. Imhoof Blumer, (F.) te Winterthur, B. L. a. L. 28 April 1883. Janssen, (L. J. F.) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. Overl. 22 Juli 1869. .1 haring, (E. von) te Göttingen, B. L. a. L. 4 Mei 1874. Jonckbloet, (W. J. A.) te 'sGra- venhage, L. a. L. 24 Maart 1855. Overl. 19 Oct. 1885. Jong, (P. de) te Utrecht, L. a. L. 29 April 1875. Jonge, (J. K. J. de) te 's Graven- hage, L. a. L. 7 Mei 1866. Overl. 15 Maart 1880. Jorissen, (Th.) te Amsterdam, L. a. L. 4 Mei 1874. Julien, (S.) te Parijs, B. L. a. L. 2 Mei 1857. Overl. 15 Febr. 1873. Junghuhn, (F. W.) te Batavia, C. a. N. 6 April 1855. Overl. 24 April 1864. JuynboU, (T. VV. J.) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. Overl. 16 Sept. 1861. K. Kaiser, (F.) te Leiden, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 28 Juli 1872. Kappeyne van de Coppello, (J.) te 'sGravenhage, L. a. L. 8 Mei 1860. Karsten, (S.) te Utrecht, L. a. L. 23 Febr. 1855. Overl. 7 Mei 1864. Kamper, (J. de Bosch) te Amster- dam, L. a. L. 23 Febr. 1855. Bed. 26 April 1856. Kerckhoflf, (P. J. van) te Utrecht, L a. N. 5 Mei 1862. Overl 20 Jan. 1876. Kerkwijk, (G. A. van) te 'sGra- venhage, L. a. N. 26 Oct. 1851. R L. 25 Jan. 1868. Overl. 27 Febr. 1871. Kern, (H.) te Leiden, L. a. L. 7 Mei 1866. Kinder de Camarecq, (A. W.) op Java, C. a. L. 7 Mei 1866. Gedefungaerd 1871. XVII Kirchhoff, (G. R.) te Berlijn, B. L. a. N. 6 Mei ISSt. Overl. 17 Oct. 188 7. Kist, (N. C.) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. Overl. 21 Dee. 1859. Kuoop, (VV. J.) te *s Gravenliacje, L. a. L. 2 Mei 1857. R L. 10 Mei 1881. Koenen, (11. J.) te Amsterdam, L. a. L. 23 Maart 1855. R. L. 9 Maart 1874. Overl. 13 Oct. 1874. Kolk, (J. L. C. Schroetler van der) te Utrecht, L. a. N. 26 Oct 1851. Overl. 2 Mei 1862. Kortewco;, (D. J.) te Amsterdam, L. a. N. 10 Mei 1881. Koster, (VV.) te Utrecht, L. a. N. 7 Mei 1866. Kuencn, (A.) te Leiden, L. a. L. 4 Mei 1859. Kun, (L. J, A. van der) te 'aGra- venlia(je, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 26 Jan, 1864. Land, (J. P. N.) te Leiden, L. a. L. 11 Mei 1872. La'ïsen, (C.) te Bonn, B. L. a. L. 4 Mei 1859. Overl. 8 Mei 1876. Leemans, (C.) te Leiden, L. a. L, 23 Febr. 1855. R. L. 18 April 1879. Lennep, (J. van) te Amderdam,'h. a. L. 23 Febr. 1855. Overl. 25 Aug. 1868. Lepsius, (C. R.) te Berlijn, B. L. a. L. 19 April 1855. Overl 10 Juli 1884. Levyssohn Norraan, (H. D.) te i?a- tavia, C. a. L. 3 Mei 1869. Gedefiingeerd ]884. Licbig, (J. von) te Miinchen, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 18 Miiart 1873. Lindeman, (B. A, von) te Alten- burg, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 21 Mei 1855. Lobatto, (R.) ie Delft, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 9 Febr. 1866. Loman, (A. D.) te Amsterdam, L. a. L. 6 Mei 1885. Lorentz, (H. A.) te Leiden, L. a. N. 10 Mei 1881. Louter, (J. de) te Utrecht, L. a. L. 28 April 1883. Lyell, ((;hs.) te Londen, B. L. a. N. 11 Mei 1872. Overl. 23 Febr. 1875. M. Macaulay, (Th. Babington) te Camp- denhill bij Kensinr/ton, B. L. a. L. 19 April 1855. Overl. 28 Dec. 1859. Madvig, (J. N.) te Kopenhagen, B. L. a. L. 19 April 1855. Overl. 11 Dec. 1886. Maier, (P. J.) te Batavia, C. a. Jaabboek 1887. N. 7. Mei 1861. Gedefungeerd 1878. Martin, (K.) te Leiden, L. a. N. 6 Mei 1884. Matthes, (B. F.) te 'sGravenhage, C. a. L. 7 M.i 1861. Gedefun- geerd 30 April 1881. L. a. L. 16 Mei 1882. B XVIII MaltheSj (C. J.) te Jmderdam, L. a. N. 26 Oct. 1851.K.L. Maart 1881. Overl. 8 Febr. 1882. Mees Az., (G.) te Rotterdam, L. a. L. 4 Mei 1859. E. L. 1872. Over). 11 Jan. 1883. Mees, (R. A.) te Groningen, L. a. N. 4 Mei 1874. Overl. 15 Febr. 1886. Mees, (W. C.) te Amsterdam, L. a. L. 1 Mei 1858. Overl. 24 Dec. 1884. Mesch, (A. H. van der Boon) te Leiden, L. a. N. 26 Oct. 1851. R. L. 28 Maart 1874. Overl. 12 Aug. 1874. Michaëlis, (N. T.) te 's Gravenhage, L. a. N. 8 Mei 1879. Millies, (H. C.) te Utrecht, L. a. L. 5 Mei 1856. Overl. 26 Nov. 1868. Milno Edwards, (H.) te Parijs, B. L. a. N. 5 Mei 1862. Overl. 29 Juli 1885. Miquel, (F. A. W.) te UtrecJd, L. a. N. 26 Oct. 1851. Bed. 26 Juni 1857. L. a. N. 8 Mei 1860. Overl. 23 Jan. 1871. Modderman, (A. E. J.) te *s Gra- venhage, L. a. L. 23 April 1881. Overl. 7 Aug. 1885. Mohl, (H. von) te Tühingen, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 1 April 1872. Moll, (W.) te Amsterdam, L. a. L. 24 Maart 1855. Overl. 16 Aug. 1879. Moltzer, (H. E.) te Utrecht, L. a. L. 6 Mei 1885. Mommsen, (Th.) te Berlijn, B. L. a. L. 4 Mei 1859. Motley, (J. L.) te Londen, B. L. a. L. 5 Mei 1862. Overl. 29 Mei 1877. Mulder, (Cl.) te Groningen, L. a. N. 26 Oct. 1851. R. L. 5 Oct. 1866. Overl. 4 Mei 1867. Mulder, (Ed.) te Utrecht, L. a. N. 4 Mei 1875. Mulder, (G. J.) te Bennekom, L. a. N. 26 Oct. 1851. R. L. 28 Nov. 1868. Overl. 18 April 1880. Muller, (M.) te Oxford, B. L. a. L. 4 Mei 1874. Muller Fzn., (S.) te Utrecht, L. a. L. 23 April 1886. N. Naber, (S. A.) te Amsterdam, L. a. L. 8 Mei 1865. Nauck, (A.) te St. Petersburg, B. L. a. L. 6 Mei 1885. Nöldeke, (T.) te Straatsburg, B. L. a. L. 8 Mei 1878. Numan, (A.) te Utrecht, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 1 Sept. 1852. NijhofF, (Is. An.) te Arnhem, L. a. L. 24 Maart 1855. Overl. 20 Juni 1863. O. Omalius d'Halloy, (J. J. d') te Ciney, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. Febr. 1875. Onnes, (H. Kamerlingh) te Leiden, L, a. N. 27 Apiil 1883. Oordt, (J. W. L. van) te 'sGra- XIX venhage, L, a. N. 23Febr. 1855. R. L. 1876. Overl. 29 Aug. 1884. Opzooraer, (C. W.) te UtrtcJd, L. a. L. 5 Mei 1856. Ortt, (J. H. T.) te 's Gravenliage, L. a. N. 12 Mei 1870. R. L. 26 Nov. 1881. Overl. 16 Juni 1887. Oudemans Jr., (A. C.) te Delft, L. a. N. 3 Mei 1869. Oiuleraaus, (C. A. J. A.) te Am- sterdam, L. a. N. 1 Mei 1858. Oudemans, (J. A. C.) te Utrecht, L. a. N. 6 April 1855. Owen, (R.) te Londen, B. L. a N. 26 Oct. 1851. F. Pasteur, (L.) te Parijs, B. L. a. N. 27 April 1883. Pekelharing, (C. k.) te Utrecht, L. a. N. 14 Mei 1886. Pierson, (A.) te Amsterdam, L. a. L. 23 April 1886. Pierson, (N. G.) te Amsterdam, L. a. L. 28 April 1883. Piuto, (A. A. de) te 's Gravenhage, L. a. L. 19 April 1877. Place, (T.) te Amsterdam, L. a. N. 4 Mei 1875. Plateau, (J.) te Gent, B. L. a. N. 11 Mei 1872. Overl. 15 Sept. 1883. Pleyte, (VV.) te Leiden, L. a. L. 16 Mei 1882. Pluygers, (W. G.) te Leiden, L. a. L. 12 Mei 1864. Bed. 9 Maart 1867. Pols, (M. S.) te Utrecht, L. a. L. 16 Mei 1882. Q- Quack, (H. P. G.) te Amsterdam, L. a. L. 19 April 1877. Quételet, (L, A. J.) te Brussel, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 16 Febr. 1874. R. Rangabé, (A. R.) te Athene, B. L. a. L. 2 Mei 1857. Ranke, (L.) te Berlijn, B. L. a. L. 19 April 1855. Overl. 22 Mei 1886. Rauwenhoff, (N. W. P.) te Utrecht, L. a. N. 1 Mei 1863. Rawlinson, (H. C.) te Londen, B. L. a. L. 4 Mei 1859. Re(S, (O. van) te Utrecht, L. a. L. 7 Mei 1866. Overl. 24 Mei 1868. Rees, (R. van) te Utrecht, L. a. N. 26 Oct. 1851. R. L. 24 Mei 1867. Overl. 23 Aug. 1875. Regnault, (V.) te Parijs, B. L. a. N. 8 Mei 1860. Overl. 19 Jan. 1878. Reinwardt, (C G. C.) te Leiden, R. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 6 Maart 1854. Réville, (A.) te Parijs, L. a. L. 5 Mei 1862. Gedefungeerd 10 Maart 1873. B. L. a. L. 10 Mei 1873. XX Riemsdijk, (A. D. van) te Utrecht, L. a. N. 10 Mei 1881. Roorda, (T.) te Leiden, L. a. L. 23 Febr. 1855. E. L. 1871. Overl. 5 Mei 1874. Rosé, (W. N.) te 's Gravenhage, L. a. N. 26 Oct. 1851. R. L. 1872. Overl. 12 Oct. 1877. Rossi, (G. B. de) te Rome, B. L. a. L. 19 April 1877. Rost van Tonningen, (D. W.) te Cheribon (op Java), C. a. N. 7 Mei 1861. Gedefiingeerd 1877. Roulez, (J.) te Gent, B. L. a. L. 2 Mei 1857. Overl. 16 Maart 1878. Rueb, (A. S.) te Utrecht, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 11 Maart 1854. Rutgers, (A.) te 's Gravenhage, L. a. L. 23 "Febr. 1855. R. L. 12 April ]875. Bed. 21 Sept. 1877. Rijk, (J. C.) te 's Gravenhage, R. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 2 Mei 1854. Rijke, (P. L.) te Leiden, L, a. N. 1 Mei 1863. R. L. Juli 1882. S. Sachs, (J, von) te Wiirzhurg, B. L. a. N. 6 Mei 1885. Sagra, (Ramon de la) te Parijs,^. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 25 Mei 1871. Sande Lacoste (C. M. van der) te Amsterdam, L. a. N. 3 Mei 1866. R. L. 2 Maart 1885. Overl. 15 Jan. 1887. Savigny, (F. von) te Berlijn, B. L. a. L. 19 April 1855. Overl. 25 Oct. 1861. Schefer, (Ch.) te Parijs, B. L. a. L. 23 April 1886. Scheffer, (J. G. de Hoop) te Amsterdam, L. a. L. 11 Mei 1872. Scheffer, (R. H. C. C.) te Buiten- zorg, C. a. N. 8 Mei 1878. Overl. 9 Maart 1880. Schlegel, (G.) op Java, C. a. L. 1 Mei 1873. Bed. 15 Oct. 1877. Schlegel, (H.) te Leiden, L. a. N. 26 Oct. 1851. R. L. 1874. Overl. 17 Jan. 1884. Sehneevoogt, (G. E. Voorhelm) te Amsterdam, L, a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 17 Aug. 1871. Schols, (Ch. M.) te Belft, L. a. N. 5 Mei 1880. Scholten, (J. H.) te Leiden, L. a. L. 5 Mei 1856. R. L. 17 Aug. 1881. Overl. 10 April 1885. Schoute, (P. H.) te Groningen, L. a. N. 14 Mei 1886. Sebastian, (A. A.) te Amsterdam^ L. a. N. 26 Oct. 1851. Bed. 17 Dec. 1856. Seelig, (H. G.) te Breda, L. a. N. 26 Oct. 1851. R. L. 1856. Overl. 3 Oct. 1864. Selenka, (E.) te Leiden, L. a. N. 10 Mei 1873. Bed. 28 Maart 1874. Simons, (G.) te 's Gravenhage, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 17 Nov. 1868. Six, (J. P.) te Atmterdam, L. a. L. 5 Mei 1862. Sloet, (L. A. J. W.) te Arnhem, L. a. L, 5 Mei 1856. R. L. 28 Maart 1876. XXI Sluiter, (C. P.) te Batavia, C. a. N. 6 Mei 1884. Spruyt, (C. Bellaar) te Amsterdam, L. a. L. 16 Mei 1882. Stamkart, (F. J.) te Amsterdam, L. a. N. 26 Oct. 1851. R. L. 27 Maart 1875. Overl. 15 Jan. 1882. Staring, (W. C. JL) op de Beek- horst bij Lochem, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 4 Juni 1877. Stieltjes, (T. J.) te Rotterdam, L. a. N. 2 Mei 1868. Overl. 23 Juni 1878. Stieltjes Jr., (T. J.) tijdelijk te Parijs, L. a. N. 6 Mei 1885. Gedefungeerd 1 Maart 1886. Stok, (J. P. van der) te Batavia, C. a. N. U Mei 1886. Stokvis, (B. J.) te Amsterdam, L. a. N. 8 Mei 1879. Stratingh, (G. Acker) te Gronin- gen, h. a. L. 7 Mei 1861. R. L. 12 Aprill875. Overl. 22 Oct. 1876. Struve, (O.) te St. Petersburg, B. L. a. N. 4 Mei 1874. Stuart, (A. B. Coben) te Batavia, C. a. L. 2 Mei 1868. Overl. 4 Febr. 1876. Stuart, (L. Cohen) te Delft, L. a. N. 8 Mei 1865. Overl 24 Juli 1878. Studemund, (VV.) te Breslau, B. L. a. L. 16 Mei 1880. Suringar, (W. F. R.) te Leiden, L. a. N. 5 Mei 1861. Swaving, (C.) te Buitemorg (op Java), C. a. N. 26 Oct. 1851. Gedefungeerd 1874. Symons, (B.) te Groningen, L. a. L. 6 Mei 1885. Teliegeu, (B. D. H.) te Groningen, L. a. L. 3 Mei 1869. Overl. 9 Febr. 18 S5. Temminck, (C. J.) te Leiden, R. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 30 Jan. 1858. Teysmann, (J. E.) te Buitemorg (op Java), C. a. N. 8 Mei 1865. Overl. 22 Juni 1882. Tbeiuer, (A.) te Bome, B. L. a. L. 4 Mei 1859. Overl. 10 Aug. 1874. Thomson, (VV.) te Glasgow, B. L. a. N. 4 Mei 1874. Tideman, (B. J.) te Amsterdam, L. a. N. 10 Mei 1873. Overl. 11 Febr. 1883. Tiedemann, (F.) te MüncJien, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 23 Jan. 1861. Tiele, (C. P.) te Leiden, L. a. L. 16 Mei 1882. Treub, (M.) tijdelijk te Buiten- zorg (op Java), L. a. N. 8 Mei 1879. Tuuk, (H. Neubronuer van der) op Bali, C. a. L. 2 Mei 1868. U. UUraann, (C.) te Carlsruhe, B. L. a. L. 19 April 1855. Overl. 12 Jan. 1865. Ursel, (de Hertog van) te Brussel, B. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 27 Sept. 1860. XXII V. Verbeek, (R. D. M.) te Buiten- zorg (op /am), C. a. N. 8 Mei 1878. Verdam, (G. J.) te Leiden, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 290ct. 1866. Verdam, (J.) te Amderdam, L. a. L. 27 April L883. Verkerk Pistorius, (A. W. P.) te Buitenzorg, C. a. L. 16 April 1884. Verloren, (M. C.) te Amersfoort, L. a. N. 2 Mei 1857. R. L. Nov. 1886. Verwijs, (E.) te Arnhem, L. a. L. 8 Mei 1869. Overl. 28 Maart 1880. Veth, (P. J.) te Arnhem, L, a. L. 8 Mei 1865. E. L. 2 Dec. 1884. Virchow, (R.) te Berlijn, B. L. a. N. 8 Mei 1860. Vissering, (S.) te 'sGravenhage,L. a. L. 7 Mei 1861. Vogelsang, (H.) te Defi, L. a. N. 2 Mei 1868. Overl. 6 Juni 1874. VoUenhoven, (S. C. Snellen van) te 'sGravenhage, L. a. N. 8 Mei 1860. R. L. 31 Jan. 1880. Overl. 22 Maart 1880. Vosraaer, (C.) te ^sGravenhage, L. a. L. 11 Mei 1872. Vries Az., (G. de) te 'sGravenhage, L. a. L. 2 Mei 1857. Vries, (H. de) te Amsterdam, L. a. N. 8 Mei 1878. Vries, (M. de) te Leiden, L. a. L. 23 Pebr. 1855. Vriese, (W. H. de) te Leiden, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 23 Jan. 1862. Vrolik, (G.) te Amsterdam, E. L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 10 Nov. 1859. Vrolik, (W.) te Amsterdam, L. a. N. 26 Oct. 1851. Overl. 22 Dec. 1863. W. Waals, (J. D. van der) te Amster- dam, L. a. N. 4 Mei 1875. Wal, (J. de) te Arnhem, L. a. L. 24 Maart 1855. R. L. 3 April 1886. Wassink, (G.) te Batavia, C. a. N. 2 Mei 1857. Overl. 17 Oct. 1864. Weber, (Max.) te Amsterdam, L. a. N. 11 Mei 1887. Weber, (W.) te Göttingen, B. L. a. N. 2 Mei 1868. Willems, (P.) te Leuven, B. L. a. L. 28 April 1883. Willigen, (V. S. M. van der) te Haarlem, L. a. N. 2 Mei 1857. Overl. 19 Febr. 1878. Windscheid, (B.) te Leipzig, B. L. a. L. 16 Mei 1880. Winkel, (L. A. te) te Leiden, L. a. L. 7 Mei 1861. Overl. 24 April 1868. Wöhler, (F.) te Göttingen, B. L. a. N. 4 Mei 1875. Overl. 23 Sept. 1882, Wright, (W.) te Camhridge, B. L. a. L. 1 Mei 1887. Wijbrands, (Aem. W.) te Leiden, L. a. L. 6 Mei 1885. Overl. 24 Sept. 1886. XXIII Wijck, (B. H. C, K. van (ler)l Wijnne, (J. A.) te Utrecht, L. a. te Groningen. L. a. L. 3 Mei L. 10 Mei 1882. 1869. I IJ. IJzermau, (J. W.) te Padang, C. a. L. 23 April 1886. Z. Zaaijer, (T.) te Leiden, L. a. N. 4 Mei 1874. Zeeman, (J.) te Amsterdam, L. a. N. 11 Mei 1870. L- IJ S T DER BINNEN- EN BUITEN LANDSC HE AKADEMIÈN, GELEERDE GENOOTSCHAPPEN EN INSTELLINGEN, WAAKMEDE DE KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN DOOR RUILING VAN UITGEGEVEN WERKEN IN VERBINDING IS. NEÜEKLAND. Universiteit, te Leiden. Utrecht. Groningen. . . Amsterdam. School (Polytechnische), te Delft. Akademie (Koninklijke Militaire), te Breda. Maatschappy (Hollandsche) der Wetenschappen, te Haarlem. van Nederlandsche Letterkunde, te Leiden. (Nederlandsche) ter bevordering van Nijverheid, te Haarlem. (Nederlandsche) tot bevordering der Geneeskunst, te Amsterdam. — tot bevordering der Bouwkunst, te Amsterdam. Genootschap (Teyler's tweede), te Haarlem. (Zeeuwsch) der Wetenschappen, te Middelburg. (Provinciaal Utrechtsch) van Kunsten en We- tenschappen, te Utrecht. — (Historisch), te Utrecht. XXV Genootschap (Bataafsch) der proefondervindelijke Wijsbe- geerte, te Rotterdam. (Provinciaal) van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant, te 's Hertogenbosch. (Wiskundig) onder de zinspreuk : Een onver- moeide arbeid komt alles te hoven, te Arasterdam. (Koninklijk Zoölogisch) : Natura Artis Magistra, te Amsterdam. ter bevordering van Natuur-, Genees- en Heel- kunde, te Amsterdam. (Friesch) voor Geschied-, Oudheid- en Taal- kunde, te Leeuwarden. (Provinciaal) voor Geschiedenis en Oudheid- kunde in Limburg, te Maastricht. Listituut (Koninklijk) van Ingenieurs, te 's Gravenhage. voor de Taal-, Land- en Volkenkunde van Neêrlandsch Indië, te 's Gravenhasfe. ■ (Koninklijk Nederlandsch Meteorologisch), te Utrecht. Vereeniging (Nederlandsche dierkundige), te Leiden. (Nederlandsche entomologische), te Leiden. (Overijsselsche) tot ontwikkeling van provinciale Welvaart, te Zwolle. voor Volksvlijt, te Amsterdam. Tijdschrift (Nederlandsch) voor Geneeskunde, te Amsterdam. Handelmaatschappij (Nederlandsche), te Amsterdam. Boekerij van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, te 's Gra- venhage. (Stedelijke), te Zutphen. Bibliotheek (Provinciale) van Friesland, te Leeuwarden. te Middelburg. (Openbare), te Arnhem. (Stedelijke), te Deventer. te Haarlem. Leesmuseum, te Amsterdam. Leeskabinet (Rotterdamsch), te Rotterdam. Sterrenwacht, te Leiden. XXVI Landbouwschool ('s Rijks), te Wageningen. O O S ï - I N D I Ë. Genootschap (Bataviaasch) der Kunsten en Wetenschappen, te Batavia. Vereeniging (Koninklijke Natuurkundige) in Ned. Indië, te Batavia. Vereeniging tot bevordering der geneeskundige Wetenschap- pen, te Batavia. Maatschappij (Nederlandsch-Indische) van Nijverheid, te Ba- tavia. Maguetisch-Meteorologisch Observatorium, te Batavia. Plantentuin ('s Lands), te Buitenzorg op Java. WEST-INDIÈ, Bibliotheek (Koloniale), te Suriname. BELGIË. Académie royale des Sciences, des Lettres et des Beaux-Arts de Belgique, te Brussel. Académie royale de Médecine de Belgique, te Brussel. Société malacologique de Belgique, te Brussel. entomologique beige, te Brussel. Musée royal d'Histoire naturelle de Belgique, te Brussel. Observatoire royal, te Brussel. Natuurwetenschappelijk Genootschap, te Gent. Willems-Fonds, te Gent. Académie d' Archéologie de Belgique, te Antwerpen. Société royale des Sciences, te Luik. géologique de Belgique, te Luik. Université catholique, te Leuven. F R A N K E IJ K. Académie des Sciences, te Parijs. de Médecine, te Parijs. Ecole polytechnique, te Parijs. XXVII Ecole des langues orientales vivantes, te Pargs. Bibliothèque du Comité des Travaux liistoriques et des So- ciétés savantes, te Parijs. Bibliothèque du Ministère de l'Agrieulture, du Commerce et des Travaux publiés, te Parijs. Bibliothèque nationale, te Parijs. Muséum d'Histoire naturelle, te Parijs. Musée Guimet, te Parys. Ministère de la Guerre, te Parijs. de riustruction publique, te Parijs. Société de Biologie, te Parijs. botanique de France, te Par^s. mathématique de France, te Parijs. acadéraique Indo-Chinoise, te Parys. zoologique de France, te Parijs. philomatique, te Parys. Journal d'ïïygiène (Pietra Santa), te Parijs. Académie nationale des Sciences, Belles-Lettres et Arts, te Lyon. Société nationale d'Agriculture, d'Histoire naturelle et d'Arts utiles, te Lyon. Linnéene, te Lyon. Linnéenne de Normandie, te Caen. Académie des Sciences, Arts et Belles-Lettres, te Caen. nationale des Sciences, Inscriptions et Belles-Let- tres, te Toulouse. de Législation, te Toulouse. nationale des Sciences, Belles-Lettres et Arts, te Bordeaux. Société des Sciences physiques et naturelles, te Bordeaux. Faculté des Lettres, te Bordeaux. Laboratoire de Zoölogie marine, du Musée d'Histoire natu- relle, te Marseille. Académie des Sciences, Arts et Belles-Lettres, te Dy on. des Sciences, Belles-Lettres et Arts, te Rouaan. des Sciences et Lettres, te Montpellier. XXVIII Académie nationale de Savoie, te Chambéry. de Stanislas (Société des Sciences, Lettres et Arts), te Nancy. Société des Sciences, te Nancy. Académie d'Emulation, te Kamerrijk. Société nationale des Sciences, d'Agriculture et des Arts, te Rijssel. dunkerquoise pour l'encouragement des Sciences, des Lettres et des Arts, te Duinkerken. — académique de St. Queutin (Sciences, Arts, Belles- Lettres, Agriculture et Industrie), te St. Quentin. nationale d'Agriculture, Sciences et Arts de l'Arron- disseraent de Valenciennes. agricole, scientifique et littéraire des Pyrénées orien- tales, te Perpignan. Frau9aise de Botanique, te Courrensan (Gers). des Sciences naturelles, te Clierbourg. des Antiquaires de Picardie, te Amiens. de la Morinie, te St. Omer. GROOT-B EITTANNIË en IERLAND. Royal Society, te Londen. asfcronomical Society, te Londen. medical and chirurgical Society, te Londen. geographical Society, te Londen. microscopical Society, te Londen. Zoological Society, te Londen. Linnean Society, te Londen. Hydrographical Office (Admiralty), te Londen. East-India Company, te Londen. Anthropological Society, te Londen. Clinical Society, te Londen. Publiskers of the medical Record, te Londen. Royal Observatory, te Greenwich. Cambridge philosophical Society, te Cambridge. Literary and philosophical Society, te Manchester. XXIX Literary and philosophical Society, te Liverpool. Royal Society, te Ediuburg. physical Society, te Ediuburg. Observatory, te Ediuburg. Botanical Society, te Ediuburg. Philosophical Society, te Glasgow. Natural History Society, Glasgow. Royal Dublin Society, te Dublin. catholic University of Trelaud, te Dublin. - — — Irish Academy, te Dublin. Geological Society, te Dublin. OOSTENE IJ K. Kaiserliche Akademie der Wissenschaften, te Weenen. K. K, geologische Reiclisanstalt, te Weeueu. K. K. geographische Gesellschaft, te Weenen. Zoologisch-botanische Gesellschaft, te Weenen. Anthropologische Gesellschaft, te Weenen. Köuiglich-böhmische Gesellschaft der Wissenschaften, te Praag. Böhmischer Mathematiker-Verein, te Praag. Académie des Sciences de Hongrie, te Pesth. Institut royal géologique de Hongrie, te Pesth. Verein für vaterlandische Naturkuude, te Presbursf. Das tirolische Ferdinandeum, te Innsbrück. Société historique de Styrie, te Gratz. Naturwissenschaftlicher Verein für Steiermark, te Gratz. Naturforscheuder Verein, te Brünn. Societa Adriatica di Scienze naturali, te Triest. Museo civico di Scienze naturali, te Triest. DUITSCHLA.ND, Köiiigliche Akademie der Wissenschaften, te Berlijn. Gesellschaft naturforscheuder Freunde, te Berlijn. Königlichc Sternwarte, te Koningsbergen. Physikaliscli-ökonomische Gesellschaft, te Koningsbergen. Naturforschende Gesellschaft, te Dantzig. Universiteit, te Greifswald. XXX Scblesische Gesellschaffc für vaterlaadische Kultur, te Breslau. Historische Gesellschaft für die Provinz Posen, te Posen. Oberlausitziscbe Gesellschaft der Wissenschaften, te Görlitz. Die Philomathie, te Neisse. Naturforschende Gesellschaft, te Halle. Naturwissenschaftlicher "Verein für Sachseu imd Thüringen, te Halle. K. K. Leopoldinisch-Carolinische deutsche Akadeniie der Naturforscher, te Halle. Verein von Alterthumsfreundeu ini Rheinlande, te Bonn. Naturhistorischer Verein der preussischen Rheinlande und Westphalens, te Bonn. Königliche Universitats-Bibliothek, te Bonn. Gesellschaft für nützliche Forschungen, te Trier. Kieler Universitats-Bibliothek, te Kiel. Königliche Stern warte, te Kiel. Naturwissenschaftlicher Verein in Schleswig-Holstein, te Kiel Verein für Naturwissenschaft, te Brunswijk. Königliche Gesellschaft der Wissenschaften, te Göttingen. Naturforschender Gesellschaft, te Emden. Gesellschaft für bildende Kunst und vaterlaudische Alter- tümer, te Emden. Naturwissenschaftlicher Verein, te Osnabrück. Gesellschaft zur Beförderung der gesammten Naturwissen- schaften, te Marburg. Verein für Naturkunde, te Fulda. , te Cassel. Wetterauische Gesellschaft für die gesammten Naturwissen- schaften, te Hanau. Verein für Naturkunde, te Wiesbaden. Verein für Nassau'sche Alterthuraskunde und Geschichtsfor- schung te Wiesbaden. Senkenbergische Stiftung, te Frankfort a/M. Verein für Erdkunde, te Dresden. Königlich sachsische Gesellschaft der Wissenschaften, teLeipzig. Fürstlich Jablonowskische Gesellschaft, te Leipzig. XXXI Astronomische Gesellscliaft, te Leipzig. Mediciniscli-naturwissenscliaftliche Gesellscliaft, te Jeiia. Yerein für Thüriugiscbe Gescbiclite uud Alterthumskunde, te Jena. Köüigliche Akademie der Wissenschaften, te München. K. Hof- und Staatsbibliothek, te Müucheu. Pbysikalisch-medicinische Gesellscbaft, te Würzburg. Historischer Verein für Uuterfranken uud Aschaffenburg, te Würzburg. Naturbistorischer Verein, te Augsburg. Naturforscbende Gesellscbaft, te Bamberg. Zoologiscb-mineralogiscber Verein, te Regensburg. Botauischer Verein, te Landshut. Germanisches National-Museum, te Neurenberg. Pollichia, naturwissenschaftlicher Verein der Rheinpfalz, te Dürkheira. Verein für vaterlaudische Naturkunde, te Stuttgart. Bibliothèque royale, te Stuttgart. Gesellscbaft zur Beförderung der Nutur wissenschaften, te Freiburg (in Breisgau). Naturhistoriscb-medizinischer Verein, te Heidelberg. Grossherzogliche Sternwarte, te Karlsruhe. Oberbessische Gesellscbaft für Natur- und Heilkunde, te Giessen. Verein für Naturkunde, te Offeubach a/M. Verein der Freunde der Naturwissenschaften in Mecklenburg, te Neubrandenburg. Geographische Anstalt von Justus Pertbes, te Gotba. Naturwissenschaftlicher Verein, te Hamburg. Verein für naturwissenschaftliche Unterhaltung, te Hamburg. 'Naturforschender Verein, te Bremen. Kön. Universitats und Tiandes Bibliothek, te Straatsburg. LUXEMBURG. Institut royal grand-ducal, Section des Sciences naturelles et mathématiques, te Luxemburg. XXXII Institut royal grand-ducal, Section historique, te Luxemburg. Société de botanique du graud Duclié de Luxeiubourg, te Luxemburg. ZWITSERLAND. Société de Physique et d'Histoire naturelle, te Geuève. helvétique des Sciences naturelles, te Bern. bernoise pour les Sciences naturelles, te Bern. vaudoise des Sciences naturelles, te Lausanue. ITALIË. Accademia reale dei Lincei, te Rome. Societa italiana delle Scienze, te Rome. Accademia delle Scienze dell' Istituto di Bologna, te Bologna. R. Istituto di Scienze, Lettere ed Arti, te Venetië. Istituto lombardo di Scienze, Lettere ed Arti, te Milaan. Accademia reale delle Scienze , te Turijn. , Lettere ed Arti, te Modena. , te Napels. Zoölogisch Station, te Napels. Societa di Scienze naturali ed economiche, te Palermo. R. Biblioteca nazionale, te Florence. R. Istituto di Studi superiore pratici e di Perfezionamento, te Florence. Societa italiana d'Antropologia, te Florence. R. Accademia di Scienze, Lettere ed Arti, te Padua. Societa toscana di Science naturali, te Pisa. R. Scuola normale superiori, te Pisa. Accademia di Scienze, Lettere ed Arti, te Catania. PORTUGAL. Academia reale das Sciencias^ te Lissabon. SPANJE. Real Academia de Ciencias, te Madrid. Academia especial de Ingenieros, te Madrid. XXXIII ZWEDEN EN NOORWEGEN. Kongeliore Vetenskabs-Akaderaie, te Stockholm. Institut royal géologique de la Suède, te Stockliolm. Nautisk Meteorologiska Byrau, te Stockholm. Societas Scieutiarura, te Upsala. Uuiversitas Caroliua, te Lund. Kongelige Frederiks Universitat, te Christiania. uorske Videuskabs Selskab, te Droutheiitt, DENEMARKEN. Kongelige danske Videnskabernes Selskab^ te Kopeuhageu. Société royale des Autiquaires du Nord, te Kopenhagen. RUSLAND. Académie impériale des Sciences, te St. Petersburg. Musée impérial de l'Ermitage, te St. Petersburg. Observatoire physique central, te St. Petersburg. Commissiou impériale archéologique, te St. Petersburg. Comité géologique, te St. Petersburg. Société géographique de Russie, te St. Petersburg. Jardin impérial botanique, te St. Petersburg. Société impériale des Naturalistes, te Moskou. Musée public, te Moskou. Observatorium, te Pulkowa. Societas Scientiarum fennica, te Helsiugfors. pro fauna et flora fennica, te Helsingfors. Académie des Sciences, te Dorpat. Naturforscher-Gesellschaft, te Dorpat. Naturforschender Verein, te Riga. R U M E N I Ë. Academia romana, te Bucharest. AZIË. Asiatic Society of Bengal, te Calcutta. Jaarboek 1887. C XXXIV Meteorological Office, te Calcutta. Deutsche Gesellscliaft für Natnr- uud Völkerkunde Ost-Asien's, te Tokio. Imperial University of Japan, te Tokio. A F E I K A. Société khédiviale de Géograpliie, te Caïro. AMERIKA. American Academy of Arts and Sciences, te Boston en Cambridge, Massacliusetts. Boston Society of uatural History, te Boston. Observatory of Harvard College, te Cambridge (Mass). State-Library of New-York, te Albany. Adirondack Survey Office, te Albany. Academy of natura! Sciences, te Philadelphia. American philosopliical Society, te Philadelphia. American Association for the Advancement of Sciences, te Philadelphia. Wagner Free Institute of Sciences, te Philadelphia. 2'^ Geological Survey of Pennsylvania, te Philadelphia. John's Hopkins University, te Baltimore. Smithsonian Institution, te Washington. Department of Agriculture of the U. S. of America, te Washington. Bureau of Education, Department of the Interior, te Was- hington. U. S. naval Observatory, te Washington, Surgeon-General's Office Library, te Washington. Office ü. S. geological Survey, te Washington. National Academy of Sciences, te Washington. American medical Association, te Washington. Journal of Sciences and Arts, te Newhaven. Connecticut Academy of Arts and Sciences, te Newhaven, Academy of Science, te St. Louis (Missouri). XXXV EUiott Society of Scieuce and Art, te Charlestou. Ohio-State Board of Agriculture, te Columbus. Oliio Mecliauics Institute, te Cinciimati. State University of lowa, te Des Moines. Chicago Academy of Sciences, te Chicago. Californiaa Academy of oatural Sciences, te San Francisco. Office of the » James Lick Trust", te San Francisco. Wisconsin-State agriciiltural Society, Madison. Wisconsin Academy of Sciences, Arts and Letters, te Madison. Royal Society of Canada, te Montreal. Canadian Institute, te ïoronto. Geological and natural Plistory Survey of Canada, te Sussex, St. Ottowa. Central meteorological Observatory, Mexico. Museo nacional, te Rio-Janeiro. Académie impériale de Médecine, te Rio-Janeiro. Observatoire impérial, te Rio-Janeiro. Sociedad cientifica Argentina, te Buenos Aires. Academia nacional de Ciencias, te Cordova. AUSTRALIË. Public Library, te Melbourne. Linnean Society, of New South Wales, te Sydney. Royal Society of New South Wales, te Sydney. New-Zealand Institute, te Wellington. c* REGLEMENT VOOR DE KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN. REGLEMENT voor ue koninklijke akademie van wetenschappen. Art. 1. Er is voor het geheele Rijk eene Koninklijke Akademie van Weteuscliappeu, gevestigd te Amsterdam. Art. 2. De Akademie is bestemd tot : a. een raadgevend ligcliaam voor de Regering op het gebied der wetenschap; h. een middenpunt van zamenwerkiug voor de beoefenaars der wetenschap in Nederland en zijne Overzeesche Bezittingen ; c. een band van vereeniginjy tusschen de "[eleerdeu van Nederland en die van andere landen ; d. eene iurigting ter bevordering van zoodanige weten- schappelijke onderzoekingen en ondernemingen, die slechts door zamenwerking van de beoefenaars der wetenschap en door ondersteuning der Regering kunnen tot stand gebragt worden. Art. 3. Ter bereiking van dit doel zal de Akamenie : rt. verslag doen over zaken, waaromtrent de Regering haren raad zal inwinnen ; (j. voorstellen aan de Regering rigten betreffende belangen der wetenschap, en zich te dien einde, voor zoo veel noodig is, wenden tot de Hoofden der Departementen van Algemeen Bestuur ; c. de pogingen van beoefenaars der wetenschap buiten de Akademie ondersteunen, wanneer deze bevonden worden daarop XL aanspraak te hebben en bun te dien einde gelegenheid geven hunne geschriften, werkzaamheden of voorstellen aan haar oordeel te onderwerpen ; d. voor zoo veel bi] de ontwikkeling der wetenschap daar- aan behoefte blijkt te bestaan, prijsvragen uitschrijvea en de goedgekeurde antwoorden bekroonen en uitgeven ; e. de uitgave van zoodanige belangrijke werken op zich nemen, als anders voor den opbouw der wetenschap waar- schijnlijk zouden verloren gaan ; ƒ. beraadslagen over de wetenschappelijke mededeelingen harer leden en de slotsommen daarvan openbaar maken ; g. de geschriften, welke zij uitgeeft, aan gelijksoortige bui- tenlandsche instellingen toezenden, en pogen de werken, door deze in het licht gegeven, in ruiling daarvoor te bekomen ; II. eene wetenschappelijke briefwisseling onderhouden met hare buitenlandsche leden en met hare in 's Rijks Overzeesche bezittingen gevestigde correspondenten. Art. 4. De Akademie bestaat uit tioee Afdeelingen : eene voor Wis- en Natuurkundige Wetenschappen, en eene voor de Taal-, Letter-, Geschiedkundige en Wijsgeerige Wetenschappen. Art. 5. Elke dezer Afdeelingen telt ten hoogsten vijftig gewone of binnenlaudsche Leden, iiüm^ buitenlandsche Leden, en in de Overzeesche bezittingen des Ryks tien Correspondenten. Art. 6. De Leden en Correspondenten zullen zooveel mogelijk alle vakken van wetenschap moeten vertegenwoordigen. Zij wor- den door de Afdeelingen benoemd. De benoemingen worden aan den Minister van Binnenland- sche Zaken medegedeeld en door dezen aan de bekrachtiging des Konings onderworpen. AuT. 7. Ter benoeming van nieuwe Leden en Correspondenten wordt, zoo er openstaande plaatsen zijn en de vervulling door de Afdeeling noodig wordt geoordeeld, jaarlijks in de maand April, ia elke Afdeeling eene bijzondere vergadering gehouden op den dag vóór de na te melden vereeuigde vergadering der Akademie. De keuze geschiedt uit eene vooraf opgemaakte lijst van candidaten, wier aanspraken op het lidmaatschap door de leden der Afdeeling overwogen worden. De wijze van verkiezing wordt door het Reglement van Orde voor elke Afdeeling bepaald. Art. 8. Wanneer een gewoon lid den ouderdom van zeventig jaren heeft bereikt, wordt hij onder de rustende Leden opgenomen. Op gronden, ter beoordeeling van de Afdeeling waartoe hij behoort, kan aan een gewoon Lid, dat dien ouderdom nog niet heeft bereikt, op zijn verzoek, de titel van rustend Lid worden toegekend. De rustende Leden hebben de regten, zonder de verplig- tingen, der gewone Leden. Hunne plaats kan door nieuwe benoeming worden aangevuld. Art. 9. Gewone Leden die, zonder wettige reden van verontschul- diging, zich gedurende twee jaren geheel aan de werkzaam- heden der Akademie en de bijwoning der vergaderingen onttrekken, zullen gerekend worden afstand van hun lid- maatschap te hebben gedaan. Art. 10. Elke Afdeeling houdt eenmaal in de maand eene gewone vergadering, met uitzondering van de maanden Julij en Augus- tus. Ook kunnen buitengewone vergaderingen worden belegd. De geioone vergaderingen worden in het openbaar gehouden. De tijd van hare opening en sluiting, benevens al wat tot de XLIl regeling der werkzaamheden behoort, wordt door het Regle- ment van Or Ic voorgeschreven. De gewone Leden der Akademie hebben regt van zitting in alle gewone vergaderingen, doch zullen in de Afdeeling, tot welke zij niet behooren, alleen eene raadgevende stem kunnen uitbrengen. Art. 11. De Correspondenten, geroepen om door wetenschappelijke mededeelingen tot het doel der Akademie mede te werken, hebben, bij tijdelijk verblijf in het moederland, zitting in de Afdeeling, waartoe zij behooren, met eene raadgevende stem. Art. 12. De Akademie houdt jaarlijks in de maand April eene vereenigde vergadering der beide Afdeelingeu, ract gesloten deuren, waarin de volgende werkzaamheden plaats hebben: a. verslag van den staat en de werkzaamheden der Akademie; l). rekening en verantwoording over het afgeloopen jaar; c. raming der uitgaven voor het volgend jaar ; d. regeling van algemeene huishoudelijke belangen. Art. 13. De Akademie is geregtigd, op onbepaalde tijden, eene plegtige vereenigde vergadering in het openbaar te houden, waarvan vooraf een programma wordt vastgesteld, en tot welker bijwoning de Koning en de leden van het Konink- lijke Huis worden uitgenoodigd. Art. 14. Een nauwkeurig verslag van den staat en de werkzaam- heden der Akademie wordt jaarlijks aan den Koning en in afschrift aan den Minister van Binnenlandsche Zaken, aan- geboden. Dit verslag wordt volgens Art. 12 vooraf aan de goedkeuring der Akademie onderworpen. XLTII Art. 15. Elke Afdeeling bekleedt bij afwisseliug om het andere jaar den voorrang. De overgang heeft plaats na den afloop der vereenigde zitting, in Art. 12 vermeld. Art. 16. De Voorzitter der Afdeeling, die tijdelijk den voorrang heeft, is Alsemeene Voorzitter der Akademie en bestuurt hare vereenigde vergaderingen. Art. 17. Elke Afdeelino; benoemt haren Voorzitter en Onder- Voor- zitter voor den tijd van één jaar, en haren Secretaris voor den tijd van vijf achtereenvolgende jaren ; allen zijn bij hunne aftreding herkiesbaar. De Onder- Voorzitters en Secretarissen wonen te Amsterdam. De wijze van verkiezing wordt door het Reglement van Orde geregeld. De gedane keuzen worden aan den Minister van Binnen- laudsche Zaken medegedeeld, en door dezen aan den Koning ter goedkeuring voorgedragen. Art. 18. De Voorzitters, Onder- Voorzitters en Secretarissen der beide Afdeelingen maken te zamen het Algemeen Eestuur der Akademie uit. Art. 19. Het Algemeen Bestuur benoemt de beambten der Aka- demie en is belast met al wat tot de algemeene huishoudingc en de regeling der uitgaven behoort. Het kan, zoo dikwijls het dit uoodig acht, eene vereenigde vergadering der Akademie bijeenroepen. XLIV Art. 20. Een der beide Secretarissen is tevens, zoolang hij zijne betrekking bekleedt, Algemeene Secretaris der Akademie, en met de zorg voor bare boekerij en het beheer van hare geldmiddelen belast. Hij wordt benoemd door de Akademie in de vereenigde vergadering der beide Afdeelingen in de maand April. Art. 21. De betrekkingen van Voorzitter en Onder- Voorzitter zijn onbezoldigd. Voor de Secretarissen wordt bij de jaarlijksche raming van de uitgaven der Akademie eene som van vyftieuhonderd gul- den uitgetrokken, waarvan twee derde gedeelten, en alzoo dui- zend gulden, aan den Algemeenen Secretaris worden toegelegd. De gewone Leden, buiten Amsterdam wonende, hebben, zoo dikwerf zij ter vergadering komen, aanspraak op eene vergoeding van reis- en verblijfkosten. Art. 22. De Akademie is gemagtigd, aan de Regering behoorlek ontwikkelde en met reden omkleede voorstellen te doen, ten einde, boven haar jaarlijksche subsidie, tijdelijk te worden te gemoet gekomen voor een bepaald door haar aangewezen doel. Art. 23. Elke Afdeeliug stelt een Reglement van Orde vast, dat aan de goedkeuring van den Minister van Biunenlandsche Zaken wordt onderworpen. Behoort bij Koninklijk besluit van den 23^*^" February 1855, NO. 1. Mg bekend. De Minister van Binnenlandse/ie Zaken VAN Reenen. XLV REGLEMENT VAN ORDE VOOll DE AI'DEELING WIS- EN NATUURKUNDIGE WETENSCHAPPEN. WERKZAAMHEDEN DER LEDEN. § 1- De gewone vergaderiugeu eler Afdeeiiug worden, met uit- zondering der maanden Julij en Augustus, gehouden op den laatsten Zaterdag van elke maand. § 2. De leden der Afdeeling Taal-, Letter-, Geschiedkundige, en Wijsgeerige Wetenschappen, de gewone vergaderingen der Afdeeling Wis- en Natuurkundige Wetenschappen bijwonen- de, hebben regt op vergoeding van reis- en verblijfkosten. Elk lid der Akademie ontvangt ten minsten vier dagen vóór de gewone vergaderingen van elke Afdeeling, een brief van uitnoodiging, waarin zooveel mogelijk de onderwerpen worden vermeld, die behandeld zullen worden. § 3. De gewone vergaderingen worden op het in den brief van beschryving vermelde en door den Voorzitter bepaalde uur geopend, en uiterlijk te drie uur gesloten. Mogt de vergadering verlenging van dezen termijn ver- langen, dan is de Voorzitter geregtigd haar toe ie staan. § 4. De werkzaamheden der gewone vergaderingen zgn : P. het doen van verslag over zaken, waaromtrent de Rege- ring den raad der Afdeeling mogt hebben ingewonnen ; 2°. beraadslagingen over voorstellen aan de Regering be- treffende de belangen der wetenschap ; XLVI 3^. Let aauhooreu vcm en beraadslagen over mededeelingeii eu voorstellen betreffende onderwerpen van wetenschap. Tot dit laatste doel wordt jaarlijks in de buitengewone vergadering van April eec rooster vastgesteld van de spreek- beurten, zoo als die achtereenvolgens in de gewone verga- deringen der Afdeeling door de gewone leden zullen worden vervuld. Het ontwerp van den rooster wordt in den be- schrijvingsbrief tot de buitengewone vergadering van April aan de leden bekend gemaakt. Voor elke gewone vergadering worden ten minsten drie sprekers aangewezen. Het staat elk lid vrij, ook buiten dergelijke aanwijzing, eene voordragt in de vergadering te houden. De tijd, voor elke spreekbeurt beschikbaar, is bepaald op een half uur. De namen der sprekers worden in den beschrijvingsbrief en in de openlijke aankondiging der vergadering bekend gemaakt. § 5. De Afdeeling geeft uit: 1^. Ve7'handelingen in 4*^. 2*^. Verslagen en Mededeellngen in 8". In de Verslagen en Mededeellngen worden opgenomen de Processen- Verbaai eu zoodanige ingeleverde opstellen, die be- paald door den schrijver daartoe zijn aangewezen of waaraan de Afdeeling die besteraming wenscht te geven *). § 6. De Leden hebben het regt hunne verhandelingen en mede- deelingen geplaatst te zien. Alleen in het geval, dat het Bestuur bezwaar maakt tegen het opnemen in de Werken, kan, op zijn prseadvies, eene verhandeling of opstel van een Lid, bij meerderheid van stemmen, in eene buitengewone vergadering worden afgewezen. ♦) De wijzigingen, ia §§ 5, 6, 7, 8, 13, 16 en 22 aangebracht, zijn goedgekeurd geworden den 13 Jan. 1879, 30 Juui 1884 en 9 December 1886 door den Minister van Binnen). Zaken. C. A. J. A. O. XLVII § 7. Opstellen, hetzij voor de Verhandeliiujeit iu 4". of voor de Verslcujen en Mededeelingen, aangeboden door personen bui- ten de Akadeniie, worden in Landen gesteld eener Commissie van ten minsten twee Leden, die, binnen eenen bij de be- noeming vastgestelden tijd, daarover verslag uitbrengt. Het indienen van het verslag, de deliberatiën en het besluit om- trent de aanneming, geschieden in den regel in eene gewone vergadering; bijaldien het oordeel der Commissie niet gunstig is, in eene buitengeioone vergadering. § 8. Elk Lid der Akademie ontvangt de Verhandelingen en de Verslagen en Mededeelingen dadelijk na hun verschijnen. Laatstgenoemden worden in den boekhandtïl gebragt, en elke verhandeling wordt afzonderlijk verkrijgbaar gesteld. De schrijvers hebben aanspraak op vijf-en-twintig afzon- derlijke exemplaren hunner verhandeling. § 9. Zoo door eenig Departement van 's Lauds Regering de voorlichting der Akademie verlangd wordt, benoemt de Voor- zitter eene Commissie, bestaande uit zooveel leden als hem wenschelijk zal voorkomen, ten einde daarop, binnen eenen bij de benoeming vastgestelden tijd, de Akademie te dienen van berigt, voorlichting en raad. De Commissie wordt in den regel benoemd in eene gewone vergadering. In spoed eischende gevallen, alsook zoo daartoe andere redenen mogten bestaan, wordt de Commissie in eene buitengtiwone vergadering, of, door den Voorzitter, buiten den tijd der vergaderingen benoemd. Het verslag der Commissie wordt iu eene gewone vero-a- dering voorgedragen. Indien er bezwaren bestaan tegen de behandeling in het openbaar, kan zulks ook iu eene buitengewone vergadering geschieden. XLVIII § 10. De Akademie verklaart zich niet over de waarde van eenig haar ter beoordeeling toegezonden boekwerk, tenzij daartoe door de Regering uitgenoodigd, of wanneer het boekwerk haar ter mededinging naar eenen uitgeloofden prijs wordt toegezonden. § 11- Zoo eenig Lid mogt verlangen dat eene bepaalde prijsvraag door de Akademie wierd uitgeschreven, is hij gehouden haar in de maand Januarij aan den Secretaris der Afdeeling schrif- telijk op te geven, die haar aan de Leden bekend maakt. De beraadslaging daarover heeft plaats in de vergadering der maand Maart. In geval van goedkeuring door de Afdeeling, wordt, na gehouden overleg met het algemeen Bestuur, voor zooveel de regeling der uitgaven betreft, in de algemeene vergadering kennis gegeven van de prijsuitschrijving der Afdeeling. § 12. Op onbepaalde tijden worden met gesloten deuren buiten- gewone vergaderingen gehouden, waartoe alleen de Leden der Afdeeling worden opgeroepen. De Voorzitter is gerechtigd, onmiddellijk vóór of na eene gewone vergadering, eene buitengewone te beleggen. Bijaldien eene buitengewone ver- gadering beschreven wordt, zullen de onderwerpen ter be- handeling in den beschrijvingsbrief worden vermeld. io. Van de gewone en buitengewone vergaderingen wordt het proces-verbaal vóór hare sluiting in kort ontwerp gelezen en goedgekeurd ; daarna in zijne uitbreiding vastgesteld in eene volgende vergadering, en dat van de gewone vergadering zoo spoedig mogelijk uitgegeven. De gedrukte processen-verbaal der buitengewone vergade- ringen worden alleen aan de Leden der Akademie, alsook aan de Departementen van 's Lands Regering gezonden. Zij worden niet in den handel gebragt. XLIX § 14. lu alle gevallen van stemming geschiedt de beslissing bg volstrekte meerderheid. Bij staking van stemmen beslist de stem van den Voorzitter. Ter bepaling v^an de rangorde der stemming wordt tot grond- slag genomen de praïsentie-lijst, op welke iedere naam een nummer heeft. Volgens het lot wordt in elke vergadering beslist, bij welk nummer de stemming zal aanvangen. De Leden der Afdeeling voor de Taal-, Letter-, Geschied- kundige en Wijsgeerige Wetenschappen en de Correspondenten der Afdeeling voor de Wis- en Natuurkundige Wetenschap- pen, in eene gewone vergadering tegenwoordig, hebben eene raadgevende stem. § 15. Zoo de stemming de keuze van personen betreft, geschiedt zij met toegevouwen stembriefjes. Indien bij de eerste stem- ming geen volstrekte meerderheid verkregen is, heeft er eene tweede vrije stemming plaats. Bij de derde stemming is men gebonden aan de twee per- sonen, die bij de tweede vrije stemming de meeste stemmen op zich vereenigd hebben. De volstrekte meerderheid beslist. Bij gelijkstaande stemmen beslist het lot. § 16. Als voorbereiding tot de verkiezing van Leden en Corres- pondenten, wordt door den Secretaris in eene buitengewone vergadering, te houden in de maand Januarij, de staat der Akademie medegedeeld, waaruit blijken moet, hoe groot het aantal is der vacaturen voor gewoon Lid, voor buitenlandsch Lid en voor Correspondent, en in hoeverre, ter voldoening aan Art. 6 van het Organiek Reglement, de verschillende vakken van wetenschap in de Afdeeling zijn vertegenwoordigd. Op deze vergadering wordt aan ieder Lid gelegenheid gege- ven de namen te noemen van hen, die naar zijn oordeel als candidaten in aanmerking zouden kunnen komen. In eene buitengewone vergadering, te houden in de maand Jaarboek 1887. D Februari], wordt gelegenheid gegeven tot het voorstellen en aanbevelen van candidaten. De aanbeveling geschiedt bij eene door één of meer gewone Leden onderteekende memorie, die voorgelezen en overgelegd wordt, om op bet bureau der Akademie, tot de vergadering in de maand April, voor de gewone Leden ter inzage te blijven liggen. In eene buitengewone vergadering, te houden in de maand Maart, worden de candidaten-lijsten opgemaakt. Op die lijsten : resp. voor gewone Leden, buitenlandsche Leden en Corres- pondenten, worden de namen gebragt van hen, die, nadat de memories, indien de meerderheid zulks verlangt, opnieuw gelezen zijn en gelegenheid tot discussie gegeven is, bij ge- heime stemming, twee derden van de stemmen der aanwe- zige Leden op zich vereenigen. In de daartoe volgens Art. 7 van het Organiek Reglement beschreven buitengewone vergadering in de maand April, worden uit de candidaten-lijsten, met alphabetisch geordende namen, zonder verdere discussie, de Leden en Correspondenten gekozen, en wel één voor één — zoolang de lijsten niet zijn uitgeput, zoolang er vacaturen zijn en eene volstrekte meerder- heid der aanwezige Leden zich op één der candidaten vereenigt. § 17. Zoo een Lid der Afdeeling eenig voorstel, de Akademie be- treffende, in de vereeuigde vergadering van April ter beraad- slaging weuscht te brengen, is hij gehouden, het aan den Voor- zitter der Afdeeling zoo tijdig in te zenden, dat het in eene daartoe beschreven buitengewone vergadering op den laatsten Zaterdag der maand Maart ter beraadslaging zal kunnen wor- den gebragt. Na goedkeuring der Afdeeling, wordt het door den Voorzitter aan het Bestuur der Akademie medegedeeld en aan zijn oordeel, volgens § 4 der Algemeene Bepalingen, onderworpen. § 18. In de buitengewone vergadering van den laatsten Zaterdag der maand Maart worden twee Leden benoemd, om, vereenigd LT met twee Leden der Letterkundige Afdeeling, eene commissie uit te maken, aan welke, volgens § 10 der Algemeene Be- palingen, de Rekening en Verantwoording van den Algemee- uen Secretaris ter beoordeeling wordt gegeven. VOORZITTER EN ONDER-VOORZITTER. § 19. De Voorzitter leidt de beraadslaging in de vergaderingen en handhaaft hare orde, volgens hetgeen daaromtrent in §§ 1, 3, 4, 9, 14, 15 en 16 is voorgesteld. In de orde der stemming brengt hij zijne stem het laatst uit. § 20. De Voorzitter volgt bij de leiding der handelingen vau de vergadering bij voorkeur de volgende orde : P. Ipziug van het proces-verbaal der voorgaande verga- dering, dat, na goedkeuring, door den Voorzitter en den Secretaris geteekend wordt ; 2*^. kennisgeving van ingekomen stukken en boekwerken ; 3°. aanvragen van Regeringswege; 40. voorstellen vau leden ; 5*^. mededeelingen vau Correspondenten en aanvragen van personen, door geen titel aan de Akademie verbonden ; G^. spreekbeurten en wetenschappelijke mededeelingen van ter vergadering aanwezige Leden ; 7'^*. laatste omvraag; S^. lezing en goedkeuring van de korte aanteekeningen van het verhandelde. § 21. Zoo de Voorzitter verhinderd wordt de leiding der verga- dering op zich te nemen, geeft hij daarvan kennis aan den Onder-Voorzitter en aan den Secretaris. De Onder- Voorzitter vervangt bij ontstentenis den Voor- zitter, en treedt in al zijne regten en verpligtiugen. D* LTI S E C E E T A 11 I S. § 22. De Secretaris zorgt dat eene aankondiging van elke gewone vergadering ter plaatsing in de NederlantUche Staats -Courant en in een der Amsterdamsclie Nieuwsbladen, ter keuze van het Bestuur, tijdig worde opgezonden. § 23. Hij is belast met de uitgave, de verzending en de bewaring van al hetgeen door de Afdeeling in het licht wordt gegeven. § 24. Alle verslagen on brieven der Afdeeling worden door hem geteekend. § 25. De Secretaris brengt al wat hij voor de Afdeeling ont- vangt ter kennisse van den Voorzitter. § 26. De Secretaris geeft nimmer eenig stuk uit het archief der Afdeeling, zonder behoorlijk bewijs van ontvangst. Dergelijke afgifte kan alleen door Leden gevorderd worden. § 27. De Secretaris zorgt dat, zoodra de boekwerken, welke door de Afdeeling uitgegeven worden, zijn afgedrukt, exemplaren daarvan den algemeenen Secretaris worden ter hand gesteld, volgens § 15. Goedgekeurd, De Minister van Binnenlandsche Zaken, 'sGravenhage, VAN REENEN. den 6<'en November 1855. LUI REGLEMENT VAN ORDE. VOOll DE AFDEELING TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIJSGEERIGE WETENSCHAPPEN. WERKZAAMHEDEN DER LEDEN. § 1- De gewone vergaderingen der Afdeeling worden, met uit- zondering der maanden Julij en Augustus, gehouden op den tweeden Maandag van elke maand. § 2. De leden der Afdeeling voor de Wis- en Natuurkundige Wetenschappen, de gewone vergaderingen der Afdeeling Taal-, Letter-, Geschiedkundige en Wijsgeerige Wetenschappen bijwo- nende, hebben regt op vergoeding van reis- en verblijfkosten. Elk lid der Akademie ontvangt, ten minsten vier dagen vóór de gewone vergaderingen van elke Afdeeling, een brief van uitnoodiging, waarin zooveel mogelijk de onderwerpen worden vermeld, die behandeld zullen worden. § 3. De gewone vergaderingen worden op het in den brief van beschrijving vermelde en door den Voorzitter bepaalde uur geopend en uiterlijk te drie uren gesloten. Wanneer er na de gewone nog een e buitengewone verga- dering moet gehouden worden, zal de eerste een uur vroeger worden gesloten. § 4. De werkzaamheden der gewone vergaderingen zijn : l^. het doen van verslag over zaken, waaromtrent de Rege- ring den raad der Afdeeling mogt hebben ingewonnen ; LIV 2^. beraadslaging over voorstellen aan de Regering, betref- fende de belangen der wetenschap ; 3^. liet aanhooren van en beraadslagen over mededeelingen en voorstellen, betreffende onderwerpen van wetenschap. § 5. De Afdeeling geeft uit : 1*^. Verhandelingen in 4^. 2^. Verslagen en mededeelingen in 8^. Tn deze laatsten worden opgenomen de processen-verbaal der gewone vergaderingen, en zoodanige stukkeu, als, hetzij door Leden der Akaderaie, hetzij door personen niet aan de Akademie verbonden, daartoe met goedkeuring der Vergadering aangewezen worden. § 6. Stukken, bestemd voor de Verhandelingen, worden in handen gesteld eeuer commissie van ten minste twee Leden, die binnen eenen vastgestelden tijd verslag uitbrengt. Het uitbrengen van het verslag, de beraadslaging en het besluit omtrent de aan- neming, geschieden in eeue gewone vergadering. Op advies van den Voorzitter en Secretaris, kan zulks ook in eene buitengewone vergadering plaats hebben. § 7. Stukken, bestemd voor de Verslagen en Mededee'ingeti, wor- den in handen gesteld eener commissie van redactie, benoemd in de buitengewone vergadering der maand April, en bestaande, behalve uit den Secretaris, ambtshalve lid der commissie, uit vier leden, waarvan elk jaar twee aftreden, welke echter terstond weder verkiesbaar zijn. Zij is tot de plaatsing der stukken in de Verslagen en Mededeelingen bevoegd. Mogt zij daarin eenig bezwaar vinden, dan geeft zij daarvan in eene buitengewone vergadering berigt, en wordt aan de leden de beslissing overgelaten. LV § 8. Elk lid der Akademie ontvangt een afdruk van al wat door de Afdeeling wordt in het licht gezonden. § 0. Zoo van wege eenig Departement van Algemeen Bestuur de voorlichting der Afdeeling ^ erlangd wordt, benoemt de Voorzitter eene commissie, bestaande uit zooveel leden als hem weuschelijk zal voorkomen, ten einde daarop, binnen een bij de benoeming vastgestelden tijd, de Afdeeling te dienen van berigt, voorlichting en raad. Het verslag der commissie wordt in eene gewone verga- dering voorgedragen. Indien er bezwaren bestaan tegen de behandeling in het openbaar, kan zulks ook in eene buitengewone vergadering geschieden. § 10. De Akademie verklaart zich niet over de waarde van eenig haar ter beoordeeling toegezonden boekwerk, tenzij daartoe door de Regering uitgenoodigd, of wanneer het boekwerk haar ter mededinging naar een uitgeloofden prijs wordt toegezonden. § 11. Zoo eenig lid mogt verlangen dat eene bepaalde prijsvraag door de Akademie werd uitgeschreven, is hij gehouden haar in de maand Januarij aan den Secretaris der Afdeeling schriftelijk op te geven, die haar aan de Leden bekend maakt. De beraadslaging daarover heeft plaats in de vergadering der maand Maart. In geval van goedkeuring door de Afdeeling, wordt, na gehouden overleg met het algemeen Bestuur, voor zooveel de regeling der uitgaven betreft, in de algemeene vergadering kennis gegeven van de prijsuitschrijving der Afdeeling. § 12. Op onbepaalde t^deu worden met gesloten deuren buiten- LVI gewone vergaderingen gehouden, waartoe alleen de Leden der Afdeeling worden opgeroepen. De Voorzitter is geregtigd, onmiddellijk vóór of na eene gewone vergadering, eene bui- tengewone te beleggen. Bijaldien eene buitengewone verga- dering beschreven wordt, zullen de onderwerpen ter behan- deling in den beschrijvingsbrief worden vermeld. § 13. Alle voorstellen, welke niet slechts de orde van behande- ling of de huishoudelijke aangelegenheden betreffen, worden schriftelijk aan den Voorzitter ter hand gesteld. § 14. Van de gewone en buitengewone vergaderingen wordt het proces-verbaal vóór hare sluiting in kort ontwerp gelezen en goedgekeurd, daarna in zijne uitbreiding vastgesteld in eene volgende vergadering, en dat van de gewone vergaderingen zoo spoedig mogelijk in de Verslagen en Mededeelingen uit- gegeven. De processen-verbaal der buiteugewone vergaderingen \yor- den, wanneer tot het drukken daarvan besloten wordt, alleen aan de Leden der Akademie, alsook aan de Departementen van Algemeen Bestuur in druk medegedeeld. § 15. In alle gevallen van stemming geschiedt de beslissing bij volstrekte meerderheid. Bij staking van stemmen beslist de stem van den Voorzitter. Ter bepaling van de rangorde der stemming wordt tot grondslag genomen de prsesentie-lijst, op welke iedere naam een nummer heeft. Volgens het lot wordt in elke vergade- ring beslist, bij welk nummer de stemming zal aanvangen. De Leden der Afdeeling voor de Wis- en Natuurkundige Wetenschappen en de Correspondenten der Afdeeling voor de Taal-, Letter-, Geschiedkundige en Wijsgeerige Weten- schappen, in eene gewone vergadering tegenwoordig, hebben eene raadsrevende stem. LVII § 16. Zoo de stemming de keuze van personen betreft, geschiedt zij met toegevouwen stembriefjes. Indien bij eene eerste stem- ming geen volstrekte meerderheid verkregen is, heeft er eene tweede vrije stemming plaats. Bij de derde stemming is men gebonden aan de twee personen, die bij de tweede vrije stemming de meeste stemmen op zicli vereeuigd hebben. De volstrekte meerderheid beslist. Bij gelijkstaande stemmen beslist het lot. § 17. Tot de verkiezing van Leden wordt, in eene daartoe beschre- ven buitengewone vergadering der maand Mnart, beslist over de vraag, of eene openstaande plaats zal worden vervuld. Daarna wordt eene lijst opgemaakt van candidaten, die ten minsten een derde der aanwezige stemmen op zich vereenigd heb- ben, en wier aanspraken op het lidmaatschap door de Leden der Afdeeliug overwogen worden. Uit deze lijst geschiedt de keuze, bij volstrekte meerderheid van stemmen, in eene daartoe be- schreven buitengewone vergadering in de maand April. § 18. Zoo een Lid der Afdeeling eenig voorstel, de Akademie be- treffende, in de vereenigde vergadering van April ter beraad- slaging wenscht te brengen, is hij gehouden, het aan den Voor- zitter der Afdeeling tijdig in te zenden, zoodat het in eene daartoe beschreven buitengewone vergadering, op den tweeden Maandag der maand Maart, ter beraadslaging zal kunnen wor- den gebragt. Na goedkeuring dt^r Afdeeling, wordt het door den Voorzitter aan het Bestuur der Akademie medegedeeld en aan zijn oordeel, volgens § 4 der Algemeene Bepalingen, onderworpen. In de buitengewone vergadering van den tweeden Maandag der maand Maart worden twee leden benoemd, om, vereenigd met twee leden der Natuurkundige Afdeeliug, eene commissie uit te maken, aan welke, volgens § 10 der Algemeene Be- palingen, de Rekening en Verantwoording van den algemee- nen Secretaris ter beoordeeling wordt gegeven. Lvm VOORZITTER EN ONDER-VOORZITTER. § 19. De Voorzitter leidt de beraadslagingen in de vergaderingen en handhaaft hare orde, volgens hetgeen daaromtrent in §§ 1, 3, 4, 9, 14, 15 en 16 is vastgesteld. In de orde der stemming brengt hij zijne stem het laatste uit. § 20. De Voorzitter volgt bij de leiding van de handelingen der vergadering bij voorkeur de volgende orde : 1^. lezing van het proces- verbaal der voorgaande verga- dering, dat, na goedkeuring, door den Voorzitter en den Secretaris geteekend wordt; 2^. kennisgeving van ingekomen stukken en boekwerken ; 8^. aanvragen van Regeringswege; 4". voorstellen van Leden ; 50. mededeelingen van Correspondenten en aanvragen van personen, door geen titel aan de Akademie verbonden ; 6^. wetenschappelijke mededeelingen van ter vergadering aanwezige Leden; 7^. laatste omvraag; 8". lezing en goedkeuring van de korte aanteekcningen van het verhandelde. § 21. Zoo de Voorzitter verhinderd wordt de leiding der vergade- ring op zich te nemen, geeft hij daarvan kennis aan den Onder-Voorzitter en aan den Secretaris. De Onder-Voorzitter vervangt bij ontstentenis den Voor- zitter, en treedt in al zijne regten en verpligtingen. LTX SECRETARIS. § 22. De Secretaris zorgt dat eene aankondiging van elke gewone vergadering ter plaatsing in ([q Nederlandsche Staats- Courant en in een der Amsterdamsche Nieuwsbladen, ter keuze van het Bestuur, tijdig worde opgezonden. § 23. Hij is belast met de uitgave, de verzending en de be- waring van al hetgeen door de Afdeeling in het licht wordt gegeven. § 24. Alle verslagen en brieven der Afdeeling worden door hem geteekend. § 25. De Secretaris brengt al wat hij voor de Afdeeling ontvangt ter kennisse van den Voorzitter. § 26. De Secretaris geeft nimmer eenig stuk uit het archief der Afdeeling, zonder behoorlijk bewijs van ontvangst. Dergelijke afgifte kan alleen door Leden gevorderd worden. § 27. De Secretaris zorgt dat, zoodra de boekwerken, welke door de Afdeeling uitgegeven worden, zijn afgedrukt, exemplaren daarvan den algemeenen Secretaris worden ter hand gesteld, ter verzending volgens § 15 der Algemeene Bepalingen. Goedgekeurd, De Minister van Binnenlandsche Zaken, 's Gravenhage, VAN REENEN. den Q^*^^ November 1855. LX ALGEMEENE BEPALINGEN. BESTUUE DER AKADEMIE. § 1. De tijdelijke algemeene Voorzitter en Secretaris maken het Bureau van het Bestuur uit. § 2. Het Bestuur beheert de algemeene huishoudelijke belangen dei- Akademie, eu doet, voor zoo verre noodig, de gevorderde voorstellen daartoe aan 's Lauds Regering. §3. De raming der uitgaven voor het volgend jaar wordt in de eerste week van de maand April door den algemeenen Secretaris aan het oordeel van het Bestuur onderworpen en, na goedkeuring, gebragt in de vereenigde vergadering der beide Afdeelingen, volgens art. 12 van het organiek Regle- ment te houden in de maand April. § 4. Telken jare, in de eerste week der maand April, beraad- slaagt het Bestuur over de punten van beschrijving der vereenigde vergadering van de beide Afdeelingen, te houden in de maand April, en beoordeelt de voorstellen, welke daartoe van de Afdeeling zijn ingekomen. . §5. Zoo het bijeenroepen eener buitengewone vereenigde ver- gadering noodig wordt geacht, bepaalt het Bestuur daartoe de punten van beschrijving. LXI § <3. Zoo een Lid der Akademie den aankoop van een of meer- dere boekwerken verlangt, zal hij daartoe het voorstel doen in de Afdeeling waartoe hij behoort. Zoo de Afdeeliug den aankoop wenschelijk acht, doet zij het voorstel daartoe aan het Bestuur, dat de uitvoerbaarheid van den aankoop, in verband met den staat der kas van de Akademie, beoor- deelt, en daarop besluit. VEREENIGDE VEEGADERING VAN DE BEIDE AFDEELINGEN DER AKADEMIE. § 7. De Leden der Akademie worden ten minsten acht dagen te voren opgeroepen tot de vereenigde vergadering, volgens art. 12 van het Organiek Reglement te houden in de maand April. De beschrijvingsbrief wordt geteekend door den algemeenen Secretaris. De onderwerpen ter behandeling, vastgesteld in de ver- gadering van het Bestuur, worden in den beschrijvingsbrief vermeld. § 8. Na de vereenigde zitting van April, wordt van de afwisse- ling van den voorrang kennis gegeven aan den Minister van Binnenlandsche Zaken. § 9. In de vereenigde vergadering voornoemd, wordt het verslag van den staat en de werkzaamheden der Akademie voorge- dragen door den algemeenen Secretaris. Na goedkeuring door haar, wordt het den Koning aangeboden, en in afschrift aan den Minister van Binnenlandsche Zaken medegedeeld. § 10. De algeraeene Secretaris zorgt dat de Rekening en Verant- LXII woording over het afgeloopen jaar gereed zij vóór den IS^len April. Elke Afdeeling benoemt in de buitengewone vergade- ringen der maand Maart twee Leden, welke een ecomraissie tot onderzoek van de Rekening en Verantwoording uitmaken. De namen dier leden worden door de Secretarissen der Af- deeling aan den algemeenen Secretaris bekend gemaakt. De algemeene Secretaris zorgt dat aan het oudste Lid der com- missie uit de voorzittende Af Jeeling, de Rekening en Verant- woording met hare Bescheiden en Memorie van Toelichting tijdig worden ter hand gesteld. De commissie brengt haar verslag uit in de vereenigde vergadering der maand April. In geval van goedkeuring, wordt de Rekening en Verantwoording door den algemeenen Voorzitter geteekend en, in afschrift, medegedeeld aan den Minister van Binnenlandsche Zaken. Zij wordt opgenomen in het proces-verbaal der vereenigde vergadering. ALGEMEENE SECEETAKiei. § 11- De algemeene Secretaris brengt de besluiten ten uitvoer der vereenigde vergadering van de Akademie en van haar Bestuur. Hij teekent de van haar uitgaande brieven en zorgt dat het proces-verbaal van haar, na goedkeuring door het Bestuur der Akademie, gedrukt aan hare Leden en Corres- pondenten, als ook aan de Hoofden der Departementen van Algemeen Bestuur, verzonden worde. § 12. De algemeene Secretaris is belast met de zorg voor de boekerij der Akademie. Hij doet de aankoopen, waartoe in de vergaderingen van het Bestuur besloten wordt, draagt zorg voor de completeering der iii de boekerij voorhanden boek- werken, alsook voor het inbinden daarvan, voor zoo verre zulks gevorderd wordt. Hij zorgt voor de vervaardiging en het in druk uitgeven van eenen Catalogus der boekerij, laat Lxm dezen behoorlijk bijscLiijven, ca geeft elke maand in de Vei'slagen en Mededeelinyeu der Afdeeling, waarvan hij de Secretaris is, eeue volledige lijst uit van de ten geschenke ontvangen en aangekochte boekwerken, nut hunne inhouds- opgave. Hij stelt aan het Bestuur de maatregelen voor, ge- vorderd tot bewaring en uitbreiding der l)oekerij. § 13. De Leden der Akademie hebben Let regt om boeken uit de boekerij der Akademie ten gebruike te ontvangen, onder voorwaarde dat daarvoor een behoorlijk bewijs van ontvangst worde verleend ; dat geen boekwerk langer dan gedurende drie maanden buiten de boekerij blijve en, in geval van beschadiging, de aangebragte schade door den gebruiker ver- goed worde. Eenige kostbare plaatwerken in groot formaat, waarvan eene lijst, opgemaakt door den algemeeneu Secretaris en goedgekeurd door het Bestuur, in de boekerij ter visie be- hoort te liggen, zullen alleen op magtiging van het Bestuur aan de Leden ten gebruike worden gegeven. De algemeene Secretaris is genmgtigd om, onder gelijke voorwaarde, boeken ten gebru ke te geven aan personen, door geen titel aan de Akademie verbonden, mits dat hun bewijs van ontvangst ook door een Lid der Akademie getee- kend worde. Van de ten gebruike gegeven boekwerken wordt een re- gister door den algemeeneu Secretaris gehouden. De bewijzen van ontvangst worden zorgvuldig door hem op het bureau der Akademie bewiiard. § u. In de vereenigde vergadering van de maand April brengt de algemeene Secretaris verslag uit over den staat der boe- kerij, en doet bij de voorstellen, welke tot hare bewaring en uitbreiding aan het Bestuur geschikt zijn voorgekomen. LXIV § 15. De algemeene Secretaris zorgt dat er een inveutaris zij der bezittingen van de Akademie, en bewaart deze op de wijze, welke aan het Bestuur doeltreffend voorkomt. Hij heeft het archief en het magazijn der Akademie onder zijn beheer, en zorgt voor de verzending van de door de beide Afdeelingen der Akademie uitgegeven werken aan den Koning, de Prinsen van het Vorstelijk Huis, de Hoofden der Departementen van Algemeen Bestuur, de Leden en Correspondenten der Aka- demie en de Binnen- en Buitenlandsche Genootschappeu, waarmede de Akademie in verbiuding is. Hiervan wordt eene lijst van expeditie door hem bewaard. Hij zorgt dat de exemplaren, waarover de Akademie de beschikking heeft, behoorlijk bewaard en in een magazijn- boek verantwoord worden. § 16. De algemeene Secretaris ontvangt de toelage, welke van 's Rijkswege aan de Akademie wordt verstrekt, alsook de overige baten der Akademie. Hij beheert deze gelden, doet daaruit de noodige betalingen, en verantwoordt ze op de wijze in §§ 3 en 10 der Algemeene Bepalingen omschreven. BERIGT OMTIJETCT WIJZIGINGEN IN DE ALGEMEENE BE- PALINGEN VAN DE REGLEMENTEN VAN ORDE. Door het Bestuur der Akademie zijn veranderingen ge- maakt in §§ 3 en lO der Algemeene Bepalingen, met wier strekking zich 's lauds Regering heeft vereenigd. Deze strek- king nu is: dat, naar aanleiding ook van den weusch, uit- gedrukt in de vereenigde zitting van 24 April 1858, betere regelmaat worde gebragt in het vaststellen der begrooting. Ten einde daartoe te geraken, heeft het Bestuur der Aka- LXV deinie aau den Minister van Biuneulandsclie Zaken vergun- ning gevraagd en van zijne Excell. verkregen, om alinea b en c van Art. 12 Org. Regl. aldus te lezen, dat onder afyeloopen en volgend jaar het Akadeinie- en niet het bur- gerlijk jaar worde verstaan. Hieruit zijn de volgende bepa- lingen voortgevloeid : P. Sluiting der rekening van de Akademie telken jare vóór ultimo Maart ; 2°. Sluiting der afrekening voor de vergoeding van reis- en verblijfkosten telken jare op den laatsten Zaterdag der maand December en uitbetaling daarvan vóór of op den laatsten Zaterdag der volgende maand Februari] Om zulks mogelijk te maken, is het uoodig dat in de algemeene bepalingen § 3 en § 10 worden gelezen, gelijk zij nu in dit Jaarboek op blz. LX en LXII gesteld zijn. Jaarboek 1887. £ LXVI BRIEF VAN HET BESTUUll DER KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN AAN DE LEDEN DERZELFDE AKADEMIE. Het Bestuur der Koninklijke Akadeniie van Wetenscba])pea heeft de eer ter kenuisse zijner medeleden te brengen, dat het, na nauwgezette overweging, bezwaar moet maken, na het in werking treden der wet tot regeling van bet auteurs- recht op 1 Jan. 1883, dat recht voor de werken der Aka- dcmie aan te vragen. Die leden der Kon. Akademie van Wetenschappen, welke zich dat recht voor hunne verhandelingen of bijdragen voort- aan wen?chen verzekerd te zien, zouden zich dienaangaande met den uitgever der Akademie, den Heer Joh. Muller alhier, kunnen verstaan, en de kosten, aan de verkrijging van het auteursrecht verbonden, zelven behooren te dragen. NAMENS HET BESTUUR DER KONINKLIJKE AKADEMIE VAN wetenschappen: C. A. J. A. OUDEMANS, Algem. Secretaris. Lxvn VRIJDOM VAN BRIEF PORT. Ten opzichte van ItH genot van vrijdom van brief port ^ is het noodzakelijk, II. H. Leden der Akademie op de volfjende bepalingen der Postwet te ivijzen: § 4!). (al. 3). De brieven en verdere stukken, ivaar- voor vrijstelling is toegestaan, kunnen, naar verkiezing der afzenders, onder gesloten omslagen of onder kruis- band worden verzonden. Voor de verzending van kaarten, teekeningen en der- gelijke, is het bezigen van borden, kokers en rollen toe- gelaten. § 51. {al. 1). De portvrije brieven snoeten door de afzenders op liet adres ivorden gewaarmerkt met hunne eigenhandige naamteekening , onder vermelding der ambts- betrekking, ivaarin aanspraak op vrijstelling wordt ge- maakt. (al. 8). De ivaarmerking van brieven, afkomstig van collegiën of commissiën, geschiedt door den voorzitter, of wel door den secretaris of griffier. E* LX V IJl PROGRAMMA, ckrtaminis poetici ab academia regia DISCIPLINARUM NEDERLANDICA EX LEGATO HOEUFFTIANO IN ANNUM MDCCCLXXXVII INDICTI. Intra legitiniura tempus decem carinina certamini oblata sunt, de quibus in conventu Academiae pridie Idus Martias habito indices hanc sententiara tulernnt : Quae inscribuntur Fo7iti/ici Maximo Leoni XIII sacrum et In memoriam primae peregrinationis Batavorum cohoriis ad almam urbem sexto Idus Maii huius anni 188 O nullius pretii sunt nee iustura versuum numerura attingunt. Oblivia, Ex Apennino^ Refiigium taum, In Doctorem Theo- logiae renuntiatum iis vitiis sermonis et metricis laborant ut laude indigna esse videantur. Melioris notae sunt carmen elegiacum quo Alexander Bat- tembergius querelas fundit de iniquitate populi, qui ei regnum detulerat, et carmen Alcaicum Ad wbeni Florentiam anno 1887, sed illud principis illius laudem imminuit, hoc obscu- ritate laborat. Quae supersunt duo carmina magno opere laudari debent et praemio sunt dignissima. In altero, quod inscribitur Estlier^ mulieris Judaicae historia notissima versibus hexametris plus sexcentis narratur, altero Matris querela triste facinus proxime superiori anno in hac urbe commissum pulclire describitur. Re diligenter ponderata indices liuic aureum praemium, illi secundos honores decreverunt. Aperta scidula, quae inscripta verbis Ora et labora addita erat Matris querelae, prodiit nomen Iohannis van Leeuwen A mstelodamensis. LXIX Petrus Esseiva Friburgensis Ilelvetius se professus est poe- tam carmiuis laudati. Ad uovum certamen cives et exteri invitantur bis legibus, ut carmiua latina neque ex alio sermone translata neque iara edita neque L versibus minora, nitide et iguota iudicibus manu scripta sumptu suo ante Kalendas lauuarias anni proximi mittant Ioanni Cornelio Gerardo Boot, Ordiui litterario Acadeiuiae ab actis, munita senteutia, quae item inscribenda est scidulae obsignatae, quae nomen et patriam poetae in- dicabit. Praemium victoris erit uuramus aureus CCC florenorum. Carmen praemio oruatum et si alia mentionem bonorificam obtinebunt eamque poetae non recusabunt sumptibus ex le- gato faciundis typis describentur. Exitus certamiuis in conventn Ordinis mense Martio pro- nunciabitur ; quo fecto scidulae carminibus non laudatis ad- ditae flammis tradentur. Amstelodami pridie C. G. OPZOOMER, Kal. Apriles a. cioioccclxxxvii. Ordinis praeses. PROCES-VERBAAL VAN DE VereeiiEfle Verpfterins 4er kiile AfWnpn VAN DE KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN. INLEIDING. Tot de Veroenigde Vergadering vau de beide Afdeeliugen der Kouiüklijke Akademie van Wetenschappen, gevestigd te Amsterdam, waren de Leden met den volgenden brief op- geroepen : Amsterdam, den 23sten April 1887. Ik heb de eer U te noodigen op Zaterdag den SO^**^" April e. k., des voormiddags te 11^/2 uren, tot eene Vereenigde Vergadering van de beide Afdeelingen der Koninklijke Aka- demie van Wetenschappen, voorgeschreven bij Art. 12 van het Organiek Reglement. C. A. J. A. OUDEMANS, Algemeene Secretaris. ONDERWERPEN VAN BEHANDELING. 1^. Ontwerp- Verslag van den staat en de werkzaamheden der Akademie in het afgeloopen Akademiejaar. 2^. Rekening en Verantwoording van den Algemeenen Secretaris over het jaar 1886 — 1887, en Rapport van de Heeren Pols, Verdam, van Riemsdijk en Stokvis, door de twee Afdeelingen der Akademie in Com- missie benoemd tot het nazien daarvan. LXXIV 3^. Raming der Ontvaagsten en Uitgaven over 1887 — 1 40. Verslag aangaande de Boekerij en bet Munt- en Penningkabinet. 50. Verwisseling van den voorrang der Afdeelingen. PROCES-VERBAAL VAN DE Vereeiiiifle VerpierinE der lielfle AMeelinpn VAN DE KONINKLIJKE AK/VDEMIE VAN WETENSCHAPPEN GEHOUDEN DEN SOsten APRIL 1887, DES VOORMIDDAGS TE 11^/2 UREN. Agemeene Voorzitter . . c. w, opzoomeü. Agemeene Secretaris ..ca. j. a. oudemans. Tegenwoordig de Heeren: grinwis, van der waals, treuB, ïiele, schoute, muller sz., engelmanN, donders, beets, CAMPBELL, NABER, BOOT, RAUWENHOPP, BIERENS DE HAAN, MOLT- ZER, M. DE VRIES, FORSTER, STOKVIS, VKRDAM, HUBRECHT, HOEK, SIX en G. DE VRIES AZ. LX-XVI De Voorzitter opent de Vergadering. De Secretaris deelt mede dat de Heeren A. Piersois, C. Leemans en J. Zeeman zich over hunne afwezig- heid hebben verontschuldigd. I. De Algemeene Secretaris leest het door hem ontwor- pen Verslag van den staat en de werkzaamheden der Akaderaie, hetwelk aldus luidt: SIRE! In overeenstemming met het voorschrift, vervat in Art. 14 van haar Reglement, heeft de Koninklijke Akademie van Wetenschappen de eer. Uwe Majesteit hierhij het Verslag over het afgeloopen wetenschappelyk jaar aan te bieden. In de eerste plaats zij vermeld, dat de Natuurkundige Af- deeling het voorrecht had, een antwoord te ontvangen van Z. E. den Minister van Binuenlandsche Zaken, gedagteekend 2 September 1886, op haren brief van 24 December 1885, waarin de wenschelijkheid betoogd werd, het bezoek aan het zoölogisch Station te Batavia en den botanischen tuin te Buitenzorg aan jeugdige natuuronderzoekers gemakkelijker te maken, door hun een vrijen overtocht, zoowel naar de plaats hunner bestemming als terug naar het moederland, te ver- leenen. De Minister verklaarde in dat antwoord, niet onge- negen te wezen, de uitzending van een beoefenaar der dier- of plantenkunde naar de genoemde Stations in overweging te nemen, wanneer zich voor zoodanige zending een bekwaam persoon mocht voordoen. De Commissie, aan welke in der tijd de brief ter hand was gesteld, waarin Dr. Sluiter te Batavia de aandacht der Af deeling op het wenschelijke van den hier bedoelden maatregel gevestigd had, gaf, na 's Mi- nisters antwoord overwogen te hebben, te kennen, dat zij LXXVII daarin geen grond tot het doen van nieuwe voorstellen ge- vonden had. De Natuurkundige Afdeeliug had in den afgeloopen jaar- kring de eer, den Minister van Binnetilandsche Zaken vier- maal en den Minister van Koloniën tvv(;emaal te dienen van advies. De eerste maal gewerd haar een schrijven van den Mi- nister van Binuenlandsche Ziken (1(3 Mei 188Ö), waarin Z. E., terugkomende op een schrijven der Af deeling van 7 Februari 1874 N^. 10, ten doel hebbende de wenschelijkheid te betogen, eene nieuwe geologische kaart van Nederland, op grooter schaal dan de eerste, uitverkochte, te doen be- werken — verklaarde deze aangelegenheid thans in overwe- ging te willen nemen, en mitsdien de Afdeeling verzocht Z. E. te dienen van advies. De Minister verlangde bepaalde- lijk te vernemen, waarin de aan te brengen verbeteringen behoorden te bestaan ; aan wie de bewerking ware toe te vertrouwen; op welke wijze zij zoude geschieden; op welke schaal de kaart vervaardigd zou moeten worden, met het oog: zoowel op de voorhanden topographische kaarten als op de aansluiting met de kaarten van naburige rijken ; welke kosten aan de onderneming verbonden, en hoeveel tijd daarmede gemoeid zoude zijn. Tevens ontviug de Minister gaarne een kritisch overzicht van de methode en de uitkom- sten der bewerking van de geologische kaarten van Duitsch- land en België. De Voorzitter der Afdeeling, doordrongen van de be- langrijkheid en den omvang der talrijke vragen, door den Minister aan de Afdeeling voorgelegd, achtte het wenschelijk, allereerst eene Commissie te benoemen, aan welke de taak werd oppedragen : niet om nu reeds een concept-antwoord aan den Minister gereed te maken, maar wel de Afdeeling omtrent het te geven antwoord voor te lichten, wellicht ook den weg aan te wijzen om tot een juist antwoord op som- mige ingewikkelde vragen te geraken. Dit denkbeeld, door den Heer Donders ondersteund en door de Vergadering goed- LXWIIT gekeurd, gaf aanleiding, de aldus omschreven taak toe te vertrouwen aan eeue Commissie, bestaande uit de Heeren Behrens, Maiitin en Verloren, en hun verlof te geven, zoo zij zulks mochten verlangen, zich met nog twee andere leden der Afdeeling in verbinding te stellen. Voornoemde Commissie bracht den 27*^^° November 1886 haar eerste rapport uit. Hare conclusie om den Minister allereerst een onderzoek naar de bruikbaarheid der demar- catielyn van Starikg voor te stellen, en Z.Exc. te verzoeken het doel, waartoe hij de nieuwe geologische kaart wenschte te bestemmen, nauwkeurig aan te geven, verwierf niet ter- stond de algemeeue goedkeuring. Men meende, dat het licht in deze van de Afdeeling moest uitgaan, vooral omdat het verzoek tot het bezorgen van eene nieuwe of verbeterde uitgave der geologische kaart van Nederland, door de Af- deeling zelve in 1874 aan den Minister gericht was. Na eenige discussiën werd besloten, de Commissie diligent te verklaren en aan hare thans fungeerende leden, o. a. ook omdat de Heer Verloren eerstdaags onder de rustende leden zou worden opgenomen, de Heeren van Diesen, van Bemme- LEN en VAN Riemsdijk toe te voegen. De Heer Martin, lid der Commissie en steller van het in November voorgedragen rapport, trachtte het standpunt, waarop hijzelf en zijne medeleden, bij het ontwerpen daar- van zich geplaatst hadden, in de Vergadering van 18 De- cember 1886, toe te lichten, en hield staande, dat een nader overleg met den Minister, al ware het enkel om de finan- cieele zijde van het vraagstuk te regelen, aan verdere be- moeiingen behoorde vooraf te gaan. Hij stond tevens het denkbeeld voor dat, als de Afdeeling wellicht geene termen mocht vinden aan zijn voorstel gevolg te geven, de Com- missie zelve zich met den Minister in verbinding zou kunnen stellen. Tegen deze opvatting echter werden zoovele bezwaren in het midden gebracht, dat zij niet in stemming kon ko- men. De Afdeeling, niet wenschende af te wijken van haar in November 1886 genomen besluit, meende dus nogmaals LXXIX den stand van zaken in dien zin te moeten formuleeren, dat zij een nader rapport der Commissie te gemoet zag, en daarin een antwoord op de in November tot haar gerichte vragen hoopte te vinden. Dit rapport werd in de Vergadering van 29 April 1887, bij monde van den Heer van Bemmelen, uitgebracht. Daarin werd de wenschelijkheid betoogd : 1^. de geologische kaart van Staring terstond te doen herdrukken en verkrijgbaar te stellen ; 2^. eene geheel nieuwe geoguostisch-agrouomische kaart te vervaardigen; 3'^. hiertoe eene reeks van voorberei- dende werkzaamheden, nader omschreven, te doen plaats heb- ben ; 4^^. eene schaal der kaart, niet grooter dan l op 50.000 aan te nemen, en 5'\ te Leiden een blijvend geologisch bureau op te richten, met bezoldigde beambten. Een schrijven van de Heeren B. J. Stokvis, J. Fouster en W. P. RuYSCH aan den Minister van Binneulandsche Za- ken, inhoudende het verzoek om eene subsidie beschikbaar te stellen tot het nemen van proeven met heete lucht op choleralijders, gaf Z.Exc. aanleiding (missive van 28 Juli 1886), over het inwilligen daarvan het gevoelen der Na- tuurkundige Afdeeling te vernemen. Aan de Heeren Mac GiLLAVUY, Zeeman en Zaaijer werd opgedragen, den mi- nisterieelen brief met de daarbij behoorende bescheiden te onderzoeken, en der Afdeeling daarna te dienen van voor- lichting en raad. In de Vergadering van 30 October 1886 werd aan die opdracht voldaan, en mocht de Afdeeling ver- nemen, dat het antwoord aan den Minister niet alleen in gunstigen zin gesteld, maar het plan der requestranten daar- enboven met warmte mocht worden aanbevolen. De Afdee- ling hechtte hare goedkeuring aan de conclusie van het voorgedragen rapport. Kort nadat het antwoord der Afdee- ling aan den Minister was toegezonden, gewerd haar een tweede schrijven van Z.Exc. (26 November 1886), ten doel hebbende opheldering te vragen omtrent eene naar 'sMiuis' LXXX ters oordeel bestaande tegenstrijdigheid tusselien de wenschen der requestranten en het daaromtrent uitgebracht gunstig advies der Afdeeling. In dit laatste was namelijk de hoop uitgedrukt, dat de op te richten barakken zoodanig ingericht mochten worden, dat daarin niet alleen verwarmde, maar casu quo ook met waterdamp verzadigde lucht kon worden toegelaten, terwijl in het request slechts in zeer algemeene termen over vochtige lucht gesproken was. Eene gedachten- wisseling over het verschil in uitdrukkingen der beide stuk- ken, in de Vergadering van 27 November 1836 gevoerd, gaf aanleiding tot het opstellen eener verklaring door de Heeren Stokvis, Foester, Mac Gillavry, Zeeman en Zaaijkr, welke, aan het einde der zitting voorgelezen, duidelijk deed uitko- men, dat de tegenstr^digheid, door den Minister in de be- scheiden vermoed, in werkelijkheid niet bestond. Deze ver- klaring, waarmede de Vergadering genoegen nam, strekte den Secretaris tot leiddraad bij het opstellen van zijn tweede schrijven aan den Minister, 'twelk thans door geen nader verzoek om inlichting gevolgd werd. Eene derde maal ontving de Afdeeling eene vraag om advies over een brief van Jhr. van Tets van Goudriaan te Tsjesmé op Chios, die zich bereid verklaard had, aanteeke- ningen te maken over de aardbevingen, waardoor dit eiland geteisterd werd, indien eenig wetenschappelijk lichaam daarin belang mocht stellen. De Voorzitter, die het niet raadzaam had geacht, den Minister te lang op antwoord te laten wachten , was binnenstijds in overleg getreden met den Heer Martin, en met dezen overeengekomen, den Secretaris te verzoeken, aan den Minister te doen weten, dat de Af- deeling de in 't vooruitzicht gestelde waarnemingen gaarne en met belangstelling ontvangen zou, hoewel zij niet kon beloven, dat eenig lid der Afdeeling, op dit oogeublik, daar- van eene opzettelijke studie maken zou. De Afdeeling keurde deze handeling goed. LXXXI Bij een schrijven van 12 Januari 1887, ter begeleiding van een vijftal bijlagen, werd de Afdeeliug uitgenoodigd haar gevoelen meê te dealen over het voornemen van den Minister van Waterstaat, Handel en Nijverheid, om den weldra tot standaard te verheffen platina-iridiumraeter No. 19, thans in bewaring bij de polytechnische School, aldaar een vast verblijf te verzekeren, en daarenboven de standaarden van meter en kilogram, sedert 1839 onder de hoede der Konink- lijke Akademie, eveneens naar die inrichting te doen over- brengen. In de vergadering van 29 Januari 1887 werd over dit voornemen eene voorloopige gedachten wisseling gevoerd, die echter geene andere uitkomst ten gevolge had, dan dat de miuisterieele brief, met de daarbij behoorende bescheiden, in handen gesteld werd van de Commissie voor Standaard- meter en -kilogram, met het verzoek, hare meeniug over het aanhangig gemaakte vraagstuk bloot te leggen in de vergadering der Afdeeling van 26 Februari 1887. De Com- missie voldeed aan de haar verstrekte opdracht, en droeg in deze zitting een uitvoerig rapport voor, waarin op grond van onderscheidene motieven geconcludeerd werd, het voor- nemen des Ministers van Waterstaat, Handel en Nijverheid goed te keuren, en de redenen in het licht werden gesteld, waarom de zetel der Koninklijke Akademie, d. i. het Trip- penhuis te Amsterdam, voor de bewaring der standaarden en de daarmede te volvoeren waarnemingen niet in aanmer- king kon komen. Dit rapport lokte een protest uit van den Heer Donders, die in eene uitvoerige memorie het recht der Akademie om het toezicht over de standaarden te blijven oefenen, hand- haafde ; de raeening uitsprak, dat het gebouw der Akademie, zoo het op dit oogenblik al geen vertrek bezat, in alle op- zichten voor de bewaring der standaarden eu het gebruiken daarvan geschikt, echter, met opoffering van eenig geld, in liet bt/ib daurvau kon komen; eindelijk het gevoelen voor- stond, dat liet Staatsbelang door de overbrenging der stand- aarden naar de polytechnische School niet gebaat werd, en .lAAiiuot.C 1887, F LXXXTT het zelfs aau twijfel onderworpen was of de meter W. 19 op dit oogenblik wel alle eigenschappen in zich vereenigde om tot standaard te worden verheven. Na eenige discussie werd besloten, zoowel het rapport der Standaard-Commissie als het advies van den Heer Donders te doen drukken; de Leden der Afdoeliug zoo spoedig mo- gelijk in het bezit van een exemplaar der bescheiden te stellen ; eindelijk, iu de Maartvergadering (wegens den ver- jaardag der Utrechtsche Hoogeschool op 26 Maart 1887 verschoven tot 2 April) door de aanwezigen te doen beslis- sen, in weikeu zin het antwoord aan den Minister zou wor- den opgesteld. Aan de opdracht van drukken en rondzendeu der hier- boven bedoelde bescheiden werd door den Secretaris tijdig gevolg gegeven, en de aniihangige meterzaak in de verga- dering van 2 April allereerst aan de orde gesteld. De Heer Bosscha las eene uitvoerige memorie, strekkende om het advies vau den Heer Donders te weerleggen, wat ten gevolge had, dat de laatste op enkele hoofdpunten den spreker beantwoordde. De Vergadering besloot: de memorie van den Heer Bosscha alvast voor de Leden der Afdee- ling te doen drukken, en dezen maatregel eveneens uit te strekken over de repliek, welke de Heer Donders, na het lezen van dit stuk, zich voorstelde daarop te geven. Voorts werd aan de Vergadering de vraag door den Voorzitter voor- gelegd, of zij zich met den zin der couclusiën van het rap- port der Commissie voor Standaardmeter en -kilogram kon vereenigeu, dan wel geneigd was het advies van den Heer Donders te volgen. Uit de stemming bleek, dat van de 38 leden 19 medegingen met de Commissie en 15 met den Heer Donders, terwijl 4 leden buiten stemming bleven. Na deze uitkomst werden de 6 aliueae van den brief, dien de Commissie voor Standaardmeter en -kilogram verzonden wenschte te zien aan den Minister van Binuenlandsche Za- ken, als antwoord op Z.Exc's missive van 12 Januari 1887, NO. 95, K, W., gelezen en in rondvraag gebracht. Slechts LXXXIII iu de 5'^^ aliuea werd op verlangeu van sommige leden eene wijzigii)g vau redactie aangebracht. Het antwoord aan den Miuister, inhoudend dat de Afdeeling geene vrijheid vindt bezwaar te niuken tegen de voorsloUeu, door den Minister van Waterstaat, Handel en Nijverheid aanbevolen, en strek- kende om lic polytechnische School te Delft als de bewaar- plaats voor Standaardmeter en -kilogram aan te wijzen, maar dat zij er prijs op stelt, dat één of meer harer Leden, door haarzelve voor te dragen, zitting nemen in de Commis- sie, aan welke de bewaring dier standaarden zal worden toevertrouwd — is bereids verzonden. Van Z.Exc. den Minister van Koloinën ontving de Af- deeling een schrijven, ter begeleiding van een handschrift van den Hoogleeraar J. A. C. OuDEMA^^s te Utrecht, inhou- dende de vraag : of de Afdeeling het uoodig achtte, de veri- ficatie van een stel geAvichten, bestemd voor de Indische Regeering, en reeds, op verzoek van den Minister, door den Heer OuDEMA^'s geverifieerd, nu nog eens, zooals vroeger Z.Exc's plan was geweest, ter verificatie toe te zenden aan de Commissie voor Standaardmeter en -kilogram. In hare vergadering van 27 Maart 188G besloot de Afdeeling, deze zelfde Commissie te vragen om advies, en de hoop uit te drukken, dat dit in de volgeude vergadering ter tafel mocht komen. In overeenstemming met dien wensch, werd door de Commissie, hoewel niet vóór de Meizitting 1886, aan den haar opgedragen last voldaan en geadviseerd, den Minister meê te deelen, dat, naar het gevoelen der Afdeeling, de nauwgezette wegingen, door den Hoogleeraar J. A. C. Oude- MANS verricht, eene verificatie der voor Indië bestemde ge- wichtsstukken door de Commissie voor Standaardmeter en -kiloo-ram overbodig maakten. Aldus werd besloten. Door den Minister van Waterstaat, Handel en Nijverheid werd het gevoelen der Afdeeling gevraagd over het verzoek F* LXXXIV van den Heer J. A. C. Oudemans te Utrecht, om hem het platina standaardkilogram, in bewaring bij de Akademie, ten gebruike af te staan, in dien zin dat hem veroorloofd zou worden, dit gewicht, na zijne ontzegeling, naar Utrecht over te brengen, om er te dier plaatse wegingen meê te ver- richten. De Afdeeliug besloot, den Minister meê te deelen, dat bij haar tegen de inwilliging van dit verzoek geen be- zwaar bestond. Ter kennisneming werd der Afdeeling door Z.Exc. den Minister van Binnenlandsche Zaken een manuscript toege- zonden van den consul der Nederlanden op het eiland Bar- bados, de waarnemingen behelzend, door dezen ambtenaar op 3 mijlen afstands van Bridgetown gedaan van eene zons- verduistering, die op 29 Augustus 1886 had plaats gehad. Bedoeld manuscript, met dankzegging aanvaard, werd ter be- schikking gesteld van de astronomische leden der Afdeeling. Van den Minister van Koloniën ontving de Afdeeling eene photographie van Krakatau, in Juni 1886 verkregen door den Heer R. D. M. Verbeek, met eene daarbij behoorende verklaring in de Fransche taal. De Commissie, den 26sten April 1878 benoemd om een onderzoek in te stellen naar de mate, waarin water onder verschillende drukhoogte door zandmassa's van verschillende samenstelling en breedten stroomt, bracht den 27^*^^" April 1877 een uitvoerig rapport uit. De slotsom hiervan was, dat : voor zoo verre de verzamelde gegevens dit kunnen uit- maken, het bezwaar der doorkwelling de uitvoering van het plan tot droogmaking van de Zuiderzee, volgens het wets- ontwerp van 1877, niet behoeft in den weg te staan. Zooals reeds in het Jaarverslag van 1885 vermeld werd, was de Commissie, belast met de voorbereiding eeuer nieuwe LXXXV uitgaaf der werken van Chh. Huygens, zeer gelukkig iu het opsporen van bescheiden, tot 's mans briefwisseling betrek- king hebbend. Niet minder dan 2700, grootendeels onuit- gegeven, stukken, tot zijne correspondentie behoorend, werden door den Voorzitter der Commissie, den Heer Bierens de Haan, in alphabetische orde gerangschikt, terwijl Heeren Directeuren van de Hollandsche Maatschappij der Weten- schappen, welke laatste de uitgave geheel had op zich ge- nomen, er voor zorgde, dat de lijst dier bescheiden gedrukt en verspreid werd, om zoo doende de aanwijzing vau nog andere stukken uit te lokken, die der Commissie wellicht onbekend waren gebleven. Intusscheu werd met het druk- ken der brieven, in chronologische orde, een begin ge- maakt, en had de Commissie, die met de redactie belast bleef, gelegenheid zich te overtuigen, dat de Hollandsche Maatschappij kosten noch moeite ontziet om de uitgaaf, ook in een typographisch opzicht, tot eene waardige hulde te doen strekken aan onzen groeten landgenoot. In de zitting vau iö December 1886 bracht de Limnoria- Commissie een voorloopig verslag uit, waaruit voornamelijk bleek : 1°. dat de Limnoria overal langs onze kusten is waargenomen, en 2*^. dat kreosoteering van het hout niet afdoende scbynt te wezen om het schaaldier te weren. Op verzoek der Commissie, werd een afschrift van dit rapport aan Z. E. den Minister van Waterstaat, Handel en Nijver- heid toegezonden (V. M. 3, Hl, 134). Overgaande tot de vermelding der werkzaamheden, maken wij allereerst gewag van die, welke in de bijeenkomsten der Letterkundige Afdeeling hebben plaats gehad. In de Afdeeling voor Taal-, Letter-, Geschiedkundige en Wijsgeerige Wetenschappen werden velerhande onderwerpen ter sprake gebracht, over enkele andere opstellen aange- LXXXVIli dom der luarkgoederen in Overijssel opgeiiomeu iti de V. eu M. IV, 15— G6. De inededeeliug, waariu de Heer de Louter het begrip vau souvereiuiteit, dat bij velen onbepaald en dubbelzinnig is, ontwikkelde en bepaalde, wacht nog op plaatsing in een volgend stuk der V. en M. In de Verslagen zijn drie bgdragen opgenomen, die in geene vergadering voorgedragen, maar ter plaatsing aange- boden zijn. De eerste is een stuk vau een Registrum bene- ficiorum van het landdekenaat Hilvarenbeek uit het jaar 1430, met eene inleiding van den Heer Habets (V. en M. III, 245 — 268); in de tweede handelt de Heer Fruin over de beteekenis van woesten in de oud-Nederlandsche rechtstaal eu over het woord hevene in Zeeuwsche oorkonden (V. en M. IV, 82 — 101); de laatste bevat kritische aanteekeningen op Vei.leius Patercülus vau den Heer Coenelissen (aldaar, 102—150), In de Natuurkundige Afdeeling werden ouderscheidene voor- drachten gehouden uit verschillende takken van wetenschap. Uit het vak der Wiskunde vallen te vermelden : P de aan- bieding van eene verhandeling door den Heer Schoüte :» Over een nauwer verband tusschen hoek en cirkel van Beocaed" (V. M. 3, III, 39), en 20 die van den Heer Biekens de Haan: »uO. XXX van Bouwstoffen voor de Geschiedenis der wis- en natuurkundige wetenschappen in de Nederlanden" (V. M. 3, m, 69). Eene korte voordracht op het gebied der Mechanica werd gehouden door den Heer Grinwis, toen hij sprak » Over den invloed der massaverdeeling op de slingerleugte". Eene ver- handeling over dit onderwerp werd aangeboden voor de Ver- slagen en Mededeelingen. De Geodesie \oud haren woordvoerder iu den Heer Schols, LXXXIX die eene mededeeling ten beste gaf: >Over de kromming van de projectie van de geodesische lijn" (V. M. 3,111,128). Tot het gebied van Meten en Wegen behoorde de voor- dracht van den Heer J. A. C. Oudemans, betrekking heb- bende op verificatiën van eenige verguldkoperen standaardki- logrammen, in 1856 door de Commissie voor Standaardmeter en -kilogram vervaardigd. Eene zeer uitvoerige memorie over de gedane wegingen en al wat daarmee in verband stond, vond eene plaats in de V. en M., 3*^^ Reeks, Deel III, p. 14l. — In de Januari- vergadering der Afdeeling werd den Heer Oudemans, bij monde van den Voorzitter, dank betuigd voor de schifting en rangschikking der bescheiden, na het over- lijden van den Heer Stamkart tot het archief der Akademie in ongeordeuden staat teruggekeerd, ten gevolge waarvan deze verzameling weder in bruikbaren staat is overgebracht. Van physisch gehalte was eene mededeeling van den Heer Engelmann, waarin een door hem uitgevonden rheostaat, en diens toepassing op het gebied der electrische verlichting, der electro-physiologie en der electro-therapie verklaard werd. Over sterrekundige onderwerpen voerden het woord de Heereu van de Sande Bakhuyzen en Kouteweg. De eerste sprak over de oorzaak der persoonlijke fouten bij het waarnemen van doorgangen van sterren (V. M. 3, II, 438), en meende die gevonden te hebben in de meerdere of mindere helderheid dezer hemellichamen, m. a. w. in den korteren tijd, noodig om een sterker, en den laugeren tijd, noodig om eene zwakker stralende ster te onderscheiden. Ver- der beschreef hij het werktuig, door hem gebruikt om de juistheid zijner opvatting proefondervindelijk te staven. De Heer Korteweg onderhield de Afdeeling » over de stabi- liteit van periodieke banen" en deelde de uitkomsten mede van zijn onderzoek omtrent de voorwaarde dat, wanneer ten gevolge van krachten, die op een lichaam werken, dit laatste eene gesloten loopbaan beschrijft, deze loopbaan, ge- stoord zijnde, stabiel of niet stabiel is. Hij betoogde verder, dat de bekende eigenschappen der gestoorde planeteubanen, XCIÏ De Zoölogie vond bare woordvoerders in de ïïeeren Hu- BRECHT en Martin. De eerste handelde over de pliylogenie van het zenuwstelsel der Vertebraten, en deelde mede dat bij door onderzoekingen, aan Nemertinen verricht, tot de overtuiging was gekomen, dat deze dieren in den samen- bangenden zenuwplexus een dorsomediauen zenuwstam bezit- ten, die het aequivalent is van het ruggemerg der hoogere dieren, en dat de van dien stam afgaande gepaarde, meta- meer geplaatste, dwarsstammen zich ongekunsteld met de meer primitieve ruggemergzenuwen der lagere Chordata laten vergelijken, ook in dit opzicht, dat door hen viscerale takjes naar den darmwand en de bloedruimten worden afgegeven. Van de zijstammen der Nemertinen, was veellicbt de ramus lateralis nervi vagi of de nervus lateralis (der lagere Verte- braten), en van hare hersenlobben de gangliën der kopzenu- wen een overblijfsel. Met den nervus vagus der Nemertinen, wenschte de spreker den ramus intestinalis nervi vagi in ge- netisch verband te brengen (V. M. 3, III, 123). De Heer Martin hield eene voordracht over de fossiele olifanten en andere tertiaire Vertebraten van Java, en be- handelde de vraag of zy tot de plioceene, dan wel tot de mioceeue formatie behoorden gerekend te worden. Voor beide meeningen was veel te zeggen. Uit eene zekere mate van overeenkomst tusschen de tertiaire Vertebraten, gevonden in Japan, China, voor-Indië en de eilanden van den Indischen Archipel, liet zich afleiden, dat laatstgenoemden vroeger met het vaste land verbonden zijn geweest. Tot het gebied der Botanie behoorden de voordrachten der ïïeeren Beijerinck, de Vries en Rauwenhoff. De ïïeer Beijerinck sprak over de galnoten, door den steek van Nematus Capreae verwekt aan de bladeren van Salix atnygdalina, en kwam, na eene uivoerige uiteenzetting van een groot aantal feiten, tot deze gevolgtrekkingen: P. dat de vorming der hierboven genoemde uitwassen niet berust op de aanwezigheid van het gelegde ei, maar op die eener met het ei door eene giftklier afgescheiden stof; 2^. dat xcni deze stof niet is eene levende en voor zelfstandige vermeer- dering vatbare ; 'ó^. dat zij is een euzyniotisch lichaam ; 4'l dat de vorming van galnoten niet onmiddellijk in staat is, licht te verspreiden over het wezen der variabiliteit (V. en M. 3, III, 3). De Heer de Vries hield eene voordracht over het ontstaan van vacuolen in plantencclleu, naar aanleiding van onder- zoekingen, in zijn laboratorium verricht door den Heer Went. Hij betoogde dat de vacuolen niet door het protoplasma voorden voortgebracht, doch, evenals de celkernen en amy- loplasten, aan deeling van reeds bestaande oudere haar aan- zijn te dunken hebben. Op grond van deze ontdekking, mag men het er voor houden, dat alle vacuolen eener plant door deeling eener eerste vacuole in de eicel afkomstig zijn. Eene tweede maal sprak de Heer de Vries over reup- en kroefziekte van kultuurplanten, beide veroorzaakt door Ty- lejichus deoastatrix^ het zoogeu. stengelaaltje, en dat wel naar aanleiding van onderzoekingen over dit onderwerp van den Heer Dr. J. Ritzkma Bos. De Heer Rauwenhoff leverde een vervolg op eene vroegere mededeeling betreffende de biologie van Sphaeroplea annulina. Hij betoogde thans, dat de kernen in de mannelijke cellen van het genoemde Wier zich herhaaldelijk deelen, zoodat ten slotte elk spermatozoïd zulk eene kern te zien geeft; maar dat, omgekeerd, in de vrouwelijke cellen, bij de vorming van oösfeeren, ineensmelting van kernen plaats heeft, zoodat ten slotte in elke oösfeer slechts ééne celkern wordt aangetroffen. Van- mineralogische)! aard was eene mededeeling van den Heer Behrens omtrent de bepaling van de gemiddelde hard- he